Thời gian đọc: 12 phút

Workshop “Dịch thích, dịch hay” của Trần Tiễn Cao Đăng đến nay đã tiến hành được ba khóa Level 1 và một khóa Level 2, đều tại Sài Gòn. Mỗi khóa kéo dài 10 buổi, mỗi tuần một buổi, với các chủ điểm như: “Thế nào là dịch tốt?”, “Hai chiến lược dịch cơ bản”; “Hai thao tác cơ bản”; “Thế nào là tiếng Việt?”; “Cơ chế chuyển đổi cấu trúc Anh – Việt”… Tôi có tham gia khóa Level 1 mở từ tháng 12/2023 đến tháng 3/2024; kết thúc khóa học, chúng tôi có buổi chuyện trò dưới đây.

– An Lý

AL: Xin anh cho biết ý định nào khiến anh mở lớp workshop này?

CĐ: Workshop này ra đời không phải từ một ý định mà là từ một cảm giác; cảm giác đơn độc. Cảm thấy mình đơn độc trong “cuộc chiến” nhằm đạt tới những bản dịch tiếng Việt tốt hết mức có thể.

Hẳn bạn cũng như tôi, đôi khi thực sự mệt mỏi khi cứ phải gặp hơi quá nhiều những bản dịch tồi và hết sức tồi từ ngôn ngữ khác – đặc biệt là từ tiếng Anh. Những bản dịch được người ta làm ra một cách vô tri. Phải, vô tri. Sau đây ta sẽ quay lại chữ này.

Ở mặt nào đó, làm workshop dịch thuật có thể coi là một cách để tôi tìm “đồng bọn”, những người cùng cách nghĩ và chí hướng với mình, những “chiến hữu” của mình về lâu dài. Một số học viên đến với workshop vốn đang là dịch giả. Một số khác mới bắt đầu dịch, hoặc có hứng thú với dịch thuật, tuy nhiên còn chưa được trang bị đầy đủ về ba phương diện then chốt: nhận thức về nghề; nền tảng lý thuyết; bộ công cụ cơ bản. Chỉ cần được giúp đỡ, hướng dẫn một cách có phương pháp và tận tụy, họ sẽ có thể tự vượt mình và tiến xa hơn trên con đường trở thành một dịch giả tốt. Cộng đồng sẽ được hưởng lợi khi có thêm ít nhất là vài người dịch giỏi, tâm huyết, tự trọng.

AL: Workshop này khác gì các lớp/khóa học dịch đã có ở Việt Nam, theo thiết kế của anh?

CĐ: Theo tôi biết, ở Việt Nam các lớp/khóa học về dịch thuật từ trước đến nay không thiếu. Tuy nhiên, hầu hết các lớp/khóa này chủ yếu là “cầm tay chỉ việc”, giúp học viên giải quyết từng trường hợp đơn lẻ, chứ không giúp họ có một hiểu biết mang tính hệ thống về ngôn ngữ và dịch thuật. Workshop của tôi được xây dựng theo một “triết lý” khác. Thật ra, triết lý này rất giản dị. “Để trở thành dịch giả giỏi, thì giỏi ngôn ngữ nguồn (ở đây là tiếng Anh) mà thôi, không đủ. Bạn nhất thiết phải giỏi ngôn ngữ đích (tiếng Việt) ở mức độ tương đương, nếu không phải hơn.”

Để khởi đầu, tôi giúp học viên ôn lại tiếng Việt, cụ thể là ngữ pháp nền của tiếng Việt. Và, một phát hiện thú vị: phần lớn (có lẽ 80%) học viên của tôi khá là lơ mơ về tiếng Việt, trong khi tiếng Anh thì giỏi. Đó không phải lỗi của họ mà là “lỗi hệ thống”: Chính chương trình giáo dục phổ thông, sau đó là môi trường văn hóa-xã hội, đã cung cấp cho thế hệ trẻ, và dung dưỡng, một kiến thức cạn cợt, phiến diện, có thể nói là méo mó về tiếng Việt.

AL: Người đến với các workshop này là ai? Họ hy vọng nhận được những gì từ lớp học đó?

CĐ: Như đã nói trên, một số học viên vốn đang là dịch giả, đã có vài dịch phẩm được xuất bản, có người thực sự nổi tiếng. Nhưng các bạn ấy vẫn quyết định tham gia khóa học vì cảm thấy mình thiếu một cái gì đó, mà cụ thể nhất và cơ bản nhất là kiến thức căn bản về tiếng Việt. Sự cầu tiến của họ thật đáng ngưỡng mộ. Và tuy tôi là người hướng dẫn cho họ, tuy nhiên bản thân tôi, trong quá trình khóa học, cũng học được những điều mới, “vỡ ra” thêm những khía cạnh mới. Tôi đồng hành cùng với họ trên con đường dài gian nan của nghề dịch, mỗi lần tiến tới một chút, không nóng vội, không ảo tưởng. Tôi hy vọng rằng họ thấy khóa học này hữu ích cho họ cũng như nó hữu ích cho chính tôi.

Niềm vui lớn nhất của tôi là, sau khóa học, một số học viên của tôi bắt đầu ký được hợp đồng dịch đầu tiên và sắp tới sẽ cho ra dịch phẩm đầu tay của mình. Dịch phẩm ấy chắc chắn sẽ không hoàn hảo trăm phần trăm, nhưng điều đáng kể là nó mang dấu ấn của một người dịch có ý thức đầy đủ, sâu sắc về công việc của mình, có trách nhiệm, tự trọng, và nhất định là không dịch một cách vô tri. 

Chẳng hạn, một học viên của tôi làm tại một công ty chuyên lồng tiếng cho phim nước ngoài (bao gồm dịch phụ đề). Bạn ấy, khi được trưng cầu ý kiến khi khóa học kết thúc, nói rằng (đại ý) nhờ tham gia khóa học này mà bạn từ nay trở đi có ý thức hơn hẳn trong việc dịch, có yêu cầu cao hơn hẳn về chất lượng dịch, khắt khe hơn với những lỗi xuất phát từ việc dịch một cách vô tri. Thời gian gần đây, xem phim nước ngoài, tôi nhận ra một điều: chất lượng dịch phụ đề nhìn chung khá hơn so với trước đây vài năm – tôi thầm vui khi nghĩ rằng trong điều lành này có một phần đóng góp của mình và học viên của mình.

Trần Tiễn Cao Đăng nói chuyện với các học viên

AL: Đề tài nào anh tâm đắc nhất qua các lần dạy workshop?

CĐ: Điều tôi luôn luôn thấy thú vị là, giữa thứ tiếng Việt mà rất nhiều người gõ ra trên máy tính và thứ tiếng Việt mà cũng chính những người này nói ra trong cuộc sống bình thường có một khoảng cách nhiều khi rất lớn, và càng thú vị hơn là bản thân họ chẳng mấy khi ý thức được điều này. Nói cách khác, giữa tiếng Việt “thành văn” (tiếng Việt mà ta đọc được trong sách, trên mạng, trên phụ đề phim…, phần lớn được dịch từ ngôn ngữ khác nhất là tiếng Anh) và tiếng Việt “hội thoại” (tiếng Việt mà người Việt thực sự nói với nhau hằng ngày chứ không phải dịch từ ngôn ngữ khác sang) có một khoảng cách nhiều khi lớn mênh mông. Điều quan trọng là, cái khoảng cách này được phần lớn người ta duy trì và ngày càng nới rộng ra không phải một cách có ý thức, có chủ định, dựa trên một lập trường hay triết lý nào đó, mà là một cách vô tri – nghĩa là hầu như không bao giờ nghĩ về điều đó, không nhận ra cái khoảng cách ấy, hoặc thi thoảng có để ý thấy thì không nghĩ về nó một cách nghiêm chỉnh.

Theo nghĩa nào đó, mục đích của workshop của tôi là giúp học viên tự bứt mình ra khỏi đám đông vô tri đó, tự nâng mình lên cấp độ sử dụng tiếng Việt một cách có hiểu biết, có ý thức. Một ví dụ đơn giản (và kinh điển): He raised his hand and waved at us” dịch thành “Anh ta giơ tay lên và vẫy chúng tôi” hay “Anh ta giơ tay lên vẫy chúng tôi”? Có hay không có “và” không phải chỉ là sự khác biệt bao gồm một từ, mà là một sự khác biệt mang tính nhận thức nền tảng.


Cá nhân tôi trước khóa học thì cũng chỉ thực hành dịch một cách gọi là “bản năng”, biết gì dịch nấy, cố gắng chuyển ngữ về tiếng Việt sao cho thuận tai nhất chứ không có quá nhiều kiến thức chuyên môn. Qua lớp học tôi đã được trang bị thêm về các nền tảng lý thuyết, chẳng hạn như cấu trúc Đề-Thuyết hoặc thao tác Decode-Recode, các quan điểm trong dịch thuật (dịch bám hay dịch thoáng), các lỗi đại đa số người dịch hiện nay thường hay mắc phải v.v… Nhờ đó mà bây giờ, khi tiếp xúc với văn bản để thực hành dịch thì tôi thấy mình tự tin hơn (một chút), bản thân cải thiện được tốc độ dịch và có thể linh hoạt trong cách dịch lẫn quan điểm dịch tùy vào văn bản.

Thầy Đăng là một người hướng dẫn có tâm (chấm, chữa bài mỗi tuần cho mọi người), thầy cũng rất cởi mở trong việc tiếp nhận và phản hồi những vấn đề mà mọi người đặt ra trong quá trình giảng dạy.

Trần Nhật Vi – Học viên workshop “Dịch thích, dịch hay”

AL: Anh nghĩ gì về sự cân đối giữa lý thuyết và thực hành, giữa đào tạo và tự học trong nghề dịch?

CĐ: Tôi không biết rõ ở các nước phát triển hơn thì liệu người ta có dạy Dịch thuật như một chuyên ngành đào tạo ở cấp đại học hay không. Nếu có thì cũng tốt; tuy nhiên, cũng giống như một khóa Creative Writing không bảo đảm rằng học viên chắc chắn sẽ trở thành nhà văn, chẳng có gì đảm bảo rằng khóa đào tạo Dịch thuật sẽ biến một người chưa từng là dịch giả trở thành dịch giả. Chuyện đó có thể xảy ra, nhưng yếu tố quyết định không phải là bản thân khóa học, mà là người học. Không phải học trò nào của Plato cũng đều trở thành Aristotle. Nếu anh đọc sâu, biết rộng về lý thuyết, mà khối lượng dịch thuật thực chiến (hay khối lượng “tự tu dưỡng”) của anh không đủ, thì người đọc có thể sẽ nhận ra điều đó qua cách dịch của anh, cách anh nói về nghề. Ngược lại, người dịch dạn dày kinh nghiệm không nên coi nhẹ lý thuyết. Một ca sĩ hát rất chắc kỹ thuật nhưng thiếu hồn, và một ca sĩ có giọng “trời cho” nhưng yếu kỹ thuật, cả hai đều khiến người ta không thỏa mãn như thế nào, thì người dịch cũng giống như thế. Trong chừng mực nhất định, một người dịch lớp trước có thể chia sẻ cho lớp sau một phần kiến thức và kinh nghiệm của mình; tuy nhiên, một lần nữa, có tận dụng được nó hay không là việc của người tiếp thụ.

AL: Nhận định chung của anh về thị trường dịch thuật và lao động dịch thuật hiện nay?

CĐ: Lao động dịch thuật đang được trả quá rẻ, đó là vấn nạn chung của người làm nghề 😊 Cố nhiên ở đây chúng ta không kể trường hợp dịch văn bản thương mại, dịch chuyên ngành, dịch sách công cụ, dịch cabin…, vốn là những lĩnh vực có đặc thù riêng, mà chỉ nói về một mảng tương đối hẹp song rất quan trọng của dịch thuật, là dịch văn học (bao gồm sách thiếu nhi, sách thị trường) và dịch sách phổ biến kiến thức (bao gồm phổ thông và hàn lâm). Những tranh luận về “dịch thuật” thường là và chủ yếu là xoay quanh mảng dịch thuật này, và chính tại đây, câu chuyện “thù lao rẻ mạt” là xưa như trái đất. Thay đổi nó một cách triệt để là chuyện không đơn giản, vì nó là “vấn đề hệ thống”, có thể nói vậy. Điều duy nhất người dịch có thể mong ở các đơn vị xuất bản là hãy thay đổi ít nhất cũng một cách “tiệm tiến”, tăng dần từng tí một, và qua đó làm cho lao động của người dịch được tôn trọng hơn mỗi lần một tí. 

AL: Theo anh thấy, 10 buổi học có đủ để các học viên đạt được mục đích của khóa học không? Anh có dự định mở các lớp nâng cao sau đó?

CĐ: Nhiều học viên nói với tôi rằng 10 buổi là chưa “đã”; vậy nên tôi đã tổ chức một lớp nâng cao (gọi là “Level 2”) dành cho một số học viên của Khóa 1 và Khóa 2 muốn tham gia. Lớp này nhằm giúp họ trang bị thêm một số lý thuyết chuyên sâu, mài sắc thêm một số kỹ năng, trui rèn thêm sự tự tin. Điều đẹp nhất là, tất cả học viên đều đồng ý rằng sau Level 2 họ không có nhu cầu học tiếp Level 3 nữa; nói nôm na là “học vậy vừa rồi”, giờ là lúc họ đã tạm “đủ lông đủ cánh” để nhập cuộc, dấn vào thực chiến, và tiếp tục học hỏi trui rèn thông qua thực chiến. Giờ là lúc họ thực sự trở thành đồng nghiệp và chiến hữu của tôi thay vì học viên của tôi.

Có thể tôi sẽ mở vài lớp chuyên biệt, chẳng hạn như dịch ngược Việt – Anh, dịch cho người gốc Việt. Bên cạnh đó, tôi đang nuôi ý định thành lập kênh Youtube để tăng cường thêm một kênh tiếp cận cho mọi người.

AL: Nếu còn tiếp tục, anh có cần hoặc mong muốn có sự hỗ trợ nào từ cộng đồng, ngành xuất bản, các bên văn hóa…?

CĐ: Nếu tôi có cơ hội cộng tác với đơn vị xuất bản, trường đại học, cơ quan truyền thông… để tiếp cận nhiều người học hơn nữa thì còn gì bằng! Tôi luôn luôn sẵn sàng trao đổi với từng bên để tìm và tạo ra giải pháp thích hợp nhất. Chẳng hạn, một công ty chuyên về truyền thông mời tôi chủ trì một workshop dịch thuật dành riêng cho đội ngũ copywriter của họ. Một đơn vị khác thì mời tôi tiến hành một course trực tuyến về dịch thuật, có tính phí. Các hoạt động như vậy đều đúng là cái tôi muốn làm, đều đúng là vùng nước mà con cá này muốn vẫy vùng 😊

AL: Anh có thể gợi ý phương pháp, công cụ hoặc các nguồn tham khảo để tự rèn luyện cho những người không có điều kiện theo học lớp này được không?

CĐ: Việc đầu tiên và tiên quyết mà các bạn nên làm, nếu không có điều kiện theo học lớp học của tôi hoặc các khóa học tương tự, là hãy tự ôn lại kiến thức tiếng Việt và tự trau giồi tiếng Việt. Tôi không nghi ngờ rằng nhiều người trong các bạn giỏi và rất giỏi tiếng Anh, tuy nhiên, chừng nào các bạn còn chưa giỏi tiếng Việt ở cấp độ tương đương, thì các bạn còn chưa thể dịch thực sự tốt. Chắc chắn như thế.

Để tự tìm hiểu về tiếng Việt, bạn có thể bắt đầu bằng mấy cuốn sách “kinh điển” của giáo sư Cao Xuân Hạo, người đã dành cả cuộc đời để nghiên cứu tiếng Việt và bảo vệ tiếng Việt, cụ thể là, “Tiếng Việt, văn Việt, người Việt” và “Tiếng Việt: Mấy vấn đề ngữ âm, ngữ pháp, ngữ nghĩa”. Một số chương trong mấy cuốn này hơi quá “hàn lâm”, chỉ nhà chuyên môn mới tiếp cận được, tuy nhiên, nhiều chương khác thì rất dễ hiểu và hết sức hữu ích cho bất cứ ai muốn cải thiện, nâng cao trình độ tiếng Việt của mình.

Bên cạnh đó, một nguồn khác cũng đáng tin cậy không kém là nhóm Ngày ngày viết chữ của Nguyễn Thùy Dung, bao gồm các workshop về tiếng Việt, về từ Hán Việt, về trau giồi kỹ năng viết tiếng Việt… Để bắt đầu, bạn chỉ cần chăm chỉ, tập trung, chuyên chú vào đúng hai nguồn này thôi; hấp thụ tất cả những gì cần hấp thụ; và nỗ lực thực hành viết càng nhiều càng tốt. Và đừng quên rằng tiếng Việt tốt nhất là tiếng Việt sinh động, tự nhiên, mà những người Việt bình thường đang sử dụng hằng ngày, ngoài kia, trong những tình huống ‘dân dã’ nhất, chứ không phải là tiếng Việt trong trang sách, trên màn hình máy tính, thứ tiếng Việt mà, tiếc thay, trong phần lớn trường hợp là một tiếng Việt không chuẩn tắc, thiếu tự nhiên, không đẹp, được viết và gõ ra một cách vô tri.


Những năm gần đây, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo ngày càng nhanh một cách đáng kinh ngạc, khiến cho không ai trong chúng ta có thể thờ ơ. Bên cạnh nhiều việc khác, trí tuệ nhân tạo đang ngày càng làm tốt công việc dịch thuật. Vấn đề đặt ra là một ngày nào đó, liệu công cụ dịch nhân tạo có thay thế được con người hay không, và người dịch chúng ta làm sao để tồn tại trong thời đại trí tuệ nhân tạo.

Trước hết, chúng ta phải sống chung với lũ. Tức là trí tuệ nhân tạo, mà nói riêng là công cụ dịch nhân tạo là một thực tế, và chúng ta không có cách nào khác ngoài đối mặt với nó. Thứ hai, nếu muốn tiếp tục tồn tại với tư cách người dịch thì chúng ta phải tận dụng được trí tuệ nhân tạo chứ không để nó chiếm chỗ. Nói cách khác, đây vừa là thách thức vừa là cơ hội.

Thách thức thì quá rõ rồi. Từ đơn giản như Google Translate cho tới những công cụ phức tạp hơn, tinh vi hơn mà sớm muộn sẽ xuất hiện, các công cụ dịch đang ngày càng làm tốt hơn việc dịch các văn bản tương đối đơn giản. Ngay trên báo mạng hiện nay, nhiều bài chỉ cần đọc là có thể thấy rõ đây là bản dịch của Google Translate, mà vấn đề là không hề được chỉnh sửa.

Một vai trò lớn của người dịch trong tương lai chính là chỉnh sửa những gì máy dịch. Đối với một số văn bản tương đối đơn giản, công cụ dịch có thể giúp chúng ta, dù chỉ là gõ sẵn một số cụm từ mà mình không cần phải gõ lại. Dĩ nhiên là công cụ càng tinh vi thì nó dịch sẽ càng gần đúng hơn, nhưng vẫn không thể đúng hết. Muốn là dịch giả giỏi, chúng ta phải sửa được những gì máy dịch, và để sửa được thì chúng ta phải giỏi hơn máy.

Công cụ dịch cũng sẽ làm một việc rất tốt, đó là thanh lọc những người dịch yếu kém, nhất là khi không phải do họ dở mà do họ lười. Khá nhiều người dịch tồi dịch kém không phải do họ thiếu thông minh hay thiếu năng khiếu mà do họ lười hoặc là thiếu trách nhiệm. Công cụ dịch sẽ loại dần những người như vậy, chỉ còn để lại những chiến binh cừ nhất.

Tôi mở những khóa học như thế này, trước hết là để xốc lại nhận thức cho các bạn về sự cấp thiết của việc phải nâng mình lên, vì nếu không thì các bạn tự loại mình ra. Một là các bạn sẽ không dịch nữa, không sao cả, đời còn rất nhiều nghề nghiệp khác mà chúng ta có thể làm. Nhưng nếu vẫn tiếp tục muốn là một người dịch thì các bạn phải tự nâng mình lên, nếu không thì các bạn đang tự loại mình khỏi cuộc chơi, mà cuộc chơi đang càng ngày càng khắc nghiệt.

Trần Tiễn Cao Đăng – Phát biểu mở đầu khóa học “Dịch thích, dịch hay”

Chấm sao chút:

Đã có 8 người chấm, trung bình 4.9 sao.

Hãy là ngôi sao đầu tiên của chúng tôi <3