Thời gian đọc: 8 phút

Năm 2022, bản dịch tiếng Anh tiểu thuyết Bác sĩ chân đất của Tàn Tuyết do Karen Gernant và Zeping Chen chuyển ngữ được xuất bản[1]. Đây cũng là năm thứ tư kể từ 2019, Tàn Tuyết tiếp tục xuất hiện trong danh sách cá cược cho giải Nobel văn học. Dù điều này có thực sự quan trọng đối với bản thân nhà văn hay không, đó vẫn là một trong những lý do thúc đẩy người ta tìm đọc tác phẩm của bà.

Tàn Tuyết tên thật là Đặng Tiểu Hoa (1953-), quê gốc Trường Sa, tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc. Cha bà từng là tổng biên tập Nhật báo Hồ Nam, mẹ bà cũng làm việc tại tòa soạn. Năm 1957, cha mẹ bà bị lên án là phái hữu và bị đưa đi lao động cải tạo. Từ đó, gia đình họ Đặng lâm vào cảnh nghèo khó, Tiểu Hoa được bà ngoại nuôi nấng. Sau khi bà ngoại qua đời trong một nạn đói vào đầu thời kỳ Cách mạng Văn hóa, Tiểu Hoa mất cơ hội học lên cao và việc học của bà chỉ dừng lại ở bậc tiểu học. Trong cảnh sống tương đối cô lập với thế giới bên ngoài, Đặng Tiểu Hoa đã tự đọc một khối lượng lớn tài liệu, bao gồm cả tác phẩm văn học, triết học Marx và triết học phương Tây mà cha mẹ bà – vốn những phần tử trí thức cộng sản để lại. Năm 1980, bà cùng chồng mở tiệm may sau khi đã trải qua nhiều công việc nặng nhọc khác để mưu sinh. Bên chiếc máy khâu của gia đình, bà cho ra đời truyện ngắn đầu tay Bọt xà phòng trên nước bẩn (1985) với bút danh Tàn Tuyết.

Là một người sống khép kín và hướng nội, Tàn Tuyết tự nhận mình là một kẻ thất bại thảm hại trong đời sống xã hội Trung Quốc “vốn lọc lõi”, nhưng may chăng, bà đã tìm được con đường phù hợp với mình: văn học thuần túy[2]. Suốt hơn 30 năm trong nghề, Tàn Tuyết luôn kiên trì theo đuổi “văn học thuần túy” theo phong cách thử nghiệm. Sáng tác, với Tàn Tuyết, trước hết là giải lãnh thổ hóa ngôn ngữ: viết là “thoát ra khỏi vũng lầy của ngôn ngữ, hay nói cách khác, thoát ra khỏi vũng lầy của văn hóa”[3]. Bà tin rằng bên cạnh việc tích lũy văn hóa truyền thống Trung Hoa thì sự không ngừng học hỏi văn hóa phương Tây có thể tạo nên “một truyền thống mới được sinh ra tự bên trong”[4]. “Văn học thử nghiệm”, theo quan điểm của bà, là sự định vị bản sắc văn hóa cá nhân của nhà văn, kết hợp tinh hoa Trung Quốc và phương Tây dựa trên một nền tảng triết học sâu sắc. Bút pháp siêu thực và năng lực hư cấu mạnh mẽ của Tàn Tuyết có thể liên hệ với văn chương của Kafka, Borges hay Calvino, tính tiên tri trong kịch của Aeschylus và Sophocles, kỹ thuật dòng ý thức của Woolf, Giấc mơ[5]Ác mộng của voi trắng[6] – các bức tranh của Matisse… Đồng thời, pho hình tượng giàu tính ngụ ngôn với những rắn, rùa, chim, chuột, bướm đêm, cây cổ thụ… thường xuyên lặp lại trong tác phẩm của bà gợi nhớ đến những mô típ kỳ ảo trong kho tàng truyện thần quái và tiểu thuyết thần ma Trung Quốc. Gần đây nhất, Bác sĩ chân đất (2019) – một cuốn tiểu thuyết có thể xem như một bài thơ – dường như lại lấy cảm hứng từ sức sống mạnh mẽ của thơ ca và thi học cổ điển Trung Hoa trong việc đề cao yếu tố tinh thần, quan hệ tương hỗ giữa con người với vũ trụ, phép biện chứng của linh hồn và thể xác, trực giác và cảm giác, tưởng tượng cá nhân và giao tiếp tâm linh.

Mặc dù chủ trương kết hợp truyền thống văn hóa bản địa với nghệ thuật hiện đại phương Tây có thể là một mệnh đề cũ nhàm với giới sáng tác tại Trung Quốc, nhưng Tàn Tuyết đã mang lại sức sống mới cho quan niệm này: bà trở thành một trong số rất ít các nhà văn đại lục thử nghiệm đưa triết học vào văn học. Tàn Tuyết và anh trai của bà – giáo sư triết học Đặng Hiểu Mang[7] vốn yêu thích triết học từ nhỏ. Những nhà triết học mà Tàn Tuyết chịu ảnh hưởng (và không ít lần đã đối thoại lại) có thể kể đến như: Kant, Hegel, Marx, Nietzsche, Heidegger… Ngoài việc thực hành đọc sâu triết học phương Tây trong nhiều năm, Tàn Tuyết còn xuất bản một số sách và tiểu luận triết học tổng kết trải nghiệm đọc của bà[8]. Tàn Tuyết tự nhận trong cảm quan nghệ thuật của mình có cả sự giao thoa giữa tư duy triết học cổ điển, chủ nghĩa kinh nghiệm và chủ nghĩa duy lý phương Tây trên nền tảng của thực tiễn và truyền thống văn hóa Trung Quốc. Những băn khoăn về linh hồn tự ngã, về tồn tại (being), về siêu hình học (metaphysics) và bản thể luận (ontology) mang lại cho thế giới nghệ thuật Tàn Tuyết một vẻ đẹp thăm thẳm khôn lường và bất khả tư nghị. Mặc dù tác phẩm của bà thường ít có cốt truyện hấp dẫn, không gian cô lập và khép kín, nhưng cảm quan triết học đã mở ra những chiều sâu khác, hướng đến tính siêu việt phổ quát đồng thời dẫn dắt độc giả đi vào vùng miền vô biên của trí tưởng tượng. Thế giới hư cấu của Tàn Tuyết thường mang tính tự do và tính cá nhân cực độ bởi nó cố tình phớt lờ lôgic của hiện thực, vượt qua bề nổi của văn bản nhằm hiện thực hóa bản chất thuần túy của nghệ thuật. Như thế, nghệ thuật được xem là nơi lưu trú của bản ngã, mưu cầu nghệ thuật đồng nghĩa với mưu cầu tự do – con người có thể tìm thấy nó bằng cách đi vào cái lõi của thế giới và bên trong chính mình. Ở đoạn văn được in trên bìa sau của Tay trống thiếu niên (2021) – tuyển tập 14 truyện ngắn mới nhất, Tàn Tuyết thêm một lần nữa khẳng định lập trường sáng tác mà bà đã duy trì suốt hơn ba thập kỷ: “Tôi luôn theo đuổi mục tiêu cao nhất trong nghệ thuật… Văn học hướng nội thực sự rộng lớn hơn nhiều so với hầu hết văn học hướng ngoại bề nổi, bởi những đường hầm tăm tối mà chúng tôi đã khai quật chính là nơi giao nhau của tinh thần nhân loại vô bờ bến.”[9]

Đến nay có thể nói, việc phổ biến và tiếp nhận tiểu thuyết của Tàn Tuyết ở nước ngoài là trường hợp điển hình cho thấy văn học đương đại Trung Quốc đã và đang thực hiện sứ mệnh của nó: kể câu chuyện về Trung Quốc trong thời đại toàn cầu hóa. Naoko Kondo, một nhà Sinologist nổi tiếng, học giả Nhật Bản đầu tiên nghiên cứu và dịch các tiểu thuyết của Tàn Tuyết, nhận định: giống như Lỗ Tấn – Tàn Tuyết là một “người kể chuyện trong bóng tối”, người đang đối mặt với “phần sâu nhất của tinh thần con người”[10]. Tiểu thuyết của Tàn Tuyết là sự đan xen giữa mộng và thực, thể hiện một trí tưởng tượng kỳ lạ, bí ẩn thông qua một giọng văn thuần túy, độc đáo hiếm thấy. Bà thường xuyên sử dụng những hình ảnh kỳ quái và các kỹ thuật phi logic nhằm giăng ra một giấc mơ, một thế giới phi lý trí, một đường hầm dẫn vào tiềm thức. Mỗi câu chuyện là một thử nghiệm với vô số những mối liên hệ đa dạng và phức tạp mà Tàn Tuyết chính là chủ thể – như cách bà từng nói: “trong những tầng rất sâu… tất cả các tác phẩm của tôi đều là tự truyện” [11]. Nhiều tác phẩm của Tàn Tuyết thường được đọc như những ngụ ngôn chính trị, trong đó, cơn ác mộng được lặp đi lặp lại trong các truyện ngắn lẫn tiểu thuyết của bà ẩn dụ cho phần bóng tối của xã hội Trung Hoa – đặc biệt là những chấn thương để lại sau Cách mạng Văn hóa và phong trào chống phái hữu năm 1957 mà gia đình bà là nạn nhân. Tuy nhiên, quan trọng hơn, vượt ra khỏi phạm vi dân tộc, tác phẩm của Tàn Tuyết là những ngụ ngôn về cuộc đấu tranh hiện sinh của nhân loại, mà điều này trước hết bắt nguồn từ những đấu tranh nội tại của tác giả: viết là chống lại cái chết của linh hồn. Với Tàn Tuyết, sáng tác là “đại diện cho nhân loại để phơi bày hoàn cảnh thực tế của con người”, “động viên họ lên đường một mình trong đêm tối”[12]. Trong khi miêu tả sự tàn khốc của thế giới, Tàn Tuyết vẫn nuôi dưỡng một lòng nhân ái thầm lặng: niềm tin rằng mỗi cá nhân dù thân phận thấp kém đến đâu cũng có thể vượt qua những hoàn cảnh ngặt nghèo để vươn tới hạnh phúc (Những chuyện tình thế kỷ mới) và thông qua việc tôn trọng, chung sống hài hòa với thiên nhiên vũ trụ, con người có thể đạt tới Đại Đạo (Món quà của Đất Mẹ bóng đêm, Bác sĩ chân đất)…

Dường như càng ngày Tàn Tuyết càng rút lui khỏi thế giới bên ngoài để đi vào thế giới nội tâm – nơi tự do hiện diện tuyệt đối bên trong bản thể con người, cũng là nơi năng lực ý chí có thể giải phóng tự ngã. Không muốn tiếp xúc với bên ngoài quá nhiều, hầu hết thời gian bà dành để đọc, viết và chạy bộ mỗi ngày nhằm duy trì sức bền sáng tạo. Viết trong cô độc và “từ chối sáng tác vì độc giả”[13], Tàn Tuyết thừa nhận: “Tôi là một người yêu thế giới trần tục đến mức điên cuồng, nhưng thế giới trần tục này khiến tôi chán ghét chính mình, vì vậy tôi phải thăng hoa đến một thế giới khác để thể hiện tình yêu của tôi dành cho thế gian”[14]. Văn chương Tàn Tuyết, vì thế, chính là thiểu số ngay từ khi xuất hiện, hiểu theo nghĩa tương phản với cái quy phạm và tính áp đặt của quyền lực chính trị. Viết là đặt mình ở một trạng thái chênh vênh của “một nhà thơ sống một cách có ý thức trên lưỡi dao”[15] – khi khẳng định song đề lưỡng nan này, Tàn Tuyết tin rằng tất cả những nghệ sĩ thực thụ đều như vậy.

                                                                                                                  Hanh Nguyen

 

 

[1] Barefoot Doctor, Can Xue (author), Karen Gernant and Zeping Chen (Translators), Yale University Press, 2022.

[2] Lời tựa của Tàn Tuyết, in trong 残雪自选集, 海南出版社, 2004.

[3] 残雪, 残雪文学观, 桂林: 广西师范大学出版社, 2007: 36.

[4] 残雪, 残雪文学观, 桂林: 广西师范大学出版社, 2007: 126.

[5] Bức Le Rêve

[6] Bức Le Cauchemar d l’éléphant blanc

[7] Giáo sư Đặng Hiểu Mang hiện là Giám đốc trung tâm nghiên cứu triết học Đức của Đại học Khoa học kỹ thuật Hoa Trung.

[8] Bên cạnh sáng tác, Tàn Tuyết đã xuất bản nhiều cuốn sách phê bình văn học như Lâu đài của linh hồn: Lý giải Kafka (1999), Tìm hiểu Borges (2000), Kẻ độc hành trong địa ngục (2003), Người thợ dệt điềm đạm: Tàn Tuyết đọc Calvino và Borges (2005)… thể hiện những cách tiếp cận, lý giải độc đáo của bà về văn chương của các bậc thầy văn học phương Tây mà bà ngưỡng mộ. Gần đây, bà đã công bố bài nghiên cứu “Một số vấn đề trong phê bình của Husserl đối với nhận thức luận triết học của Kant”, đăng trên Tạp chí Triết học Đức, 2018, kỳ 2.

[9] 残雪, 少年鼓手, 短篇小说集, 人民文学出版社, 2021.

[10] Dẫn theo 刘成才, 残雪、先锋文学及“中国故事”讲述——以残雪海外接受为背景的考察, 当代文学, 3/2018.

[11] Stubbornly Illuminating “the Dirty Snow that Refuses to Melt”: A Conversation with Can Xue, Interviewed by Laura McCandlish, Published by the MCLC Resource Center, Copyright 2002.

[12] 残雪, 解读博尔斯, 北京: 人民文学出版社, 2000: 7, 37.

[13] 残雪, 残雪自选集, 序. 海口: 海南出版社序, 2004: 5, 3.

[14] http://www.chinawriter.com.cn/2012/2012-05-04/126059.html

[15] 残雪, 解读博尔斯, Tlđd.

Chấm sao chút:

Đã có 5 người chấm, trung bình 5 sao.

Hãy là ngôi sao đầu tiên của chúng tôi <3