Thời gian đọc: 10 phút

Sự đọc của tôi trong năm 2021 cơ bản chẳng khác là mấy so với năm trước đó, nghĩa là một cuộc dạo chơi trong rừng, thích gì thì đọc nấy (nhưng chủ yếu vẫn là tiểu thuyết), không còn quá quan tâm tới các giải thưởng (càng ngày tôi càng ít háo hức với các giải Booker còn cuốn Paradise của chủ nhân Nobel 2021 là Abdulrazak Gurnah quả thật là một trong những cuốn sách chán nhất tôi từng đọc). Nhân nhắc lại chuyện dạo chơi trong rừng, nghĩ tới Roberto Bolaño – nhà văn tôi đọc hơi quá nhiều vào năm ngoái và nhớ hình như ông có lần so sánh việc đọc văn chương với một cuộc dạo chơi: muôn vàn tác phẩm là muôn vàn cây cối, có những cuốn sách là kỳ hoa dị thảo nhưng các kiệt tác đích thị lại là những hồ nước. Mượn ý của Bolaño, xin phép biên ra đôi dòng về những quang cảnh đặc sắc nhất của cuộc dạo chơi trong rừng năm nay.

Những hồ nước

Skylark – Dezső Kosztolányi

Với tôi thì Skylark của nhà văn người Hungary Dezső Kosztolányi chính là hidden gem của năm 2021, một kiệt tác lặng lẽ. Sách kể lại câu chuyện về gia đình Vajkay với ba thành viên: một người cha là nhà nghiên cứu phả hệ nghiệp dư, người mẹ nội trợ và cô con gái Skylark (dịch nôm na là Chiền Chiện), một nàng gái già đoan trang sang cả, biết trước biết sau nhưng phải tội quá xấu xí nên vẫn chưa chồng. Cuộc sống của cả ba cứ thế trôi qua trong sự nền nếp đến tẻ nhạt, cho đến một hôm Chiền Chiện phải đi xa một chuyến để thăm họ hàng, bất ngờ thay đây lại là dịp mà đôi vợ chồng nọ bắt đầu nhen nhóm lại những sở thích xưa, nếm lại những hương vị cũ và nối lại những mối quan hệ xã hội vốn nhiều năm bị bỏ lơ vì cô con gái mà họ những muốn bảo vệ khỏi cái nhìn soi mói của người đời.

Nhà tâm phân học Sigmund Freud, trong một học thuyết của mình đã cho rằng tính cách con người được hình thành từ ba cấu phần chính là Bản năng (nhân tố tính cách nguyên thuỷ mà ta có được ngay từ lúc sinh ra), Bản ngã (cái tôi) và đặc biệt là Siêu ngã (bao gồm những hình mẫu đạo đức, lý tưởng mà ta thu thập được trong suốt quá trình trưởng thành). Chính Siêu Ngã sẽ giúp một người đưa ra phán quyết về cái đúng và cái sai cũng như kiềm hãm nhiều hành vi mà nó cho là xấu. Skylark của Kosztolányi là một cuộc giải phẫu tâm lý cực khéo léo, qua câu chuyện về ông bà Vajkay cùng cô con gái mang tên Chiền Chiện, ông đã chỉ cho chúng ta thấy sẽ ra sao nếu như thứ tình yêu cao cả mà cha mẹ dành cho con cái đã bị mất đi ở Bản năng và chỉ còn được duy trì bằng Siêu ngã. Trường đoạn cao trào xuất sắc ở cuối truyện cũng lật tung tấm nhiễu điều từ lâu vốn phủ kín những sự thật xấu xí của việc làm người, khi mà ta vẫn dễ dàng để vẻ đẹp ngoại hình chi phối nhiều mối quan hệ xã hội đến thế – điều mà suốt hàng thế kỷ qua chúng ta vẫn ra sức bảo ban nhau làm ngược lại.

Skylark là cuốn sách không hề khó đọc, cho dẫu Dezső Kosztolányi có là tiền bối của Péter Nádas hay László Krasznahorkai – những bậc thầy khổ dâm bằng câu từ. Khi đọc Kosztolányi tôi không cần mờ mắt lướt đi lướt lại những câu văn dài hàng trang với cả chục mệnh đề mẹ đẻ ra mệnh đề con. Câu chữ của Kosztolányi được thanh lọc tối đa, thế mà chỉ cần ngần ấy câu đơn và lối sử dụng tính từ, trạng từ tối giản, ông vẫn có thể dựng nên một nhà hát nhộn nhịp, những con đường bụi bặm của thời đế quốc Áo – Hung và hơn thế, tái tạo lại những chiều kích khúc khuỷu khó dò trong tâm khảm con người.

Nhà Điên – Machado de Assis

Machado de Assis – tác gia lớn nhất của Brazil cũng của văn học Mỹ Latin, từng được nhiều người so sánh với Laurence Sterne, Italo Calvino, Borges, Chekhov, Beckett, Nabokov… thậm chí nhà thơ Allen Ginsberg, thủ lĩnh của thế hệ Beat còn ví ông như một Kafka khác. Cho dẫu chưa tìm được điểm giao giữa những cái tên sừng sỏ kể trên, ít nhất ta có thể hình dung được rằng có những khía cạnh rất khác trong căn tính văn chương của ông. Với tập sách mỏng mang tên Nhà Điên, độc giả Việt Nam sẽ được nếm thử khía cạnh đầu tiên trong văn tàng của Machado de Assis – khía cạnh hài hước.

Nhà Điên bao gồm 2 truyện ngắn và một truyện vừa. Lần lượt là “Nghệ thuật làm ông lớn”, một câu chuyện châm biếm được viết theo hình thức đối thoại đậm phong cách Socrates khi một người cha dạy con mình rằng trên đời này chẳng có nghề chi hữu ích bằng nghề ông lớn, và để thành ông lớn thì cậu con cần triệt tiêu hẳn các ý tưởng cũng như cần tinh thông nhiều mánh lới khác. “Giáo hội của quỷ Satan” – một màn bi hài khi vua địa ngục tuyên bố lập ra một giáo hội mới đối chọi với giáo hội Chúa Trời, tuy nhiên thì đến một ngày chính hắn cũng không hiểu nổi khi các giáo đồ của mình thay vì thực thi điều xấu lại lén lút quay sang làm việc tốt; Nhà điên lại là một tấn tuồng chế giễu niềm tin có phần mù quáng vào khoa học cũng như nỗi cuồng vọng về một trật tự tuyệt đối. Cụ thể thì truyện này kể về một vị bác sĩ tài ba lỗi lạc đã lập nên Nhà Xanh, một dưỡng trí viện (hay dễ hiểu hơn là nhà thương điên) với mục đích phân tích và sắp xếp hành vi tâm lý của con người, kết quả là cư dân thành phố Itaguaí lần lượt bị tống hết vào đây.

Ba câu chuyện kể trên đều là những truyện ngắn xuất sắc về đối thoại (“Nghệ thuật ông lớn”), sắp xếp nghịch lý (“Giáo hội của quỷ”) cũng như triển khai tình tiết (Nhà điên). Kiểu hài hước mà Machado de Assis mang đến tuyệt đối không phải là những tiếng cười khan đầy chua ngoa, cách châm biếm của ông cũng không có vẻ lên gân mà trái lại – tuồng như trong quan niệm của ông – chính tiếng cười mới là thương thuốc hữu hiệu nhất để chữa trị những chấn thương gây ra bởi thế giới phi lý hỗn loạn này.

Những cây rừng

Drive Your Plow Over the Bones of the Dead – Olga Tokarczuk

Bối cảnh mà Olga Tokarczuk chọn cho câu chuyện của mình là một vùng cao nguyên mùa đông tuyết phủ gần biên giới Ba Lan và Cộng Hoà Czech, nơi mà người ta không đến nghỉ dưỡng thì cũng đến để săn bắn thú rừng. Thế rồi lần lượt những người thợ săn quen mặt bị giết chết, quanh hiện trường đầy những dấu chân nai, bà lão nhân vật chính thì một mực tin rằng đây là một cuộc trả thù của động vật.

Bà lão nhân vật chính của chúng ta xuất hiện với những nét tính cách hết sức khó ưa: cực đoan, cuồng chiêm tinh học, ưa thích động vật, thù ghét cánh thợ săn, xa lánh xã hội, không thích gọi đồng loại bằng tên riêng mà một mực đặt ra những cái tên mới để gọi họ (dám chừng bà này còn anti vaccine và tin rằng thực dưỡng chữa được ung thư). Với Drive Your Plow Over the Bones of the Dead, Tokarczuk gợi tôi nhớ đến những quyển sách của Dostoevsky. Cả hai đều đặt ra câu hỏi rằng ai có quyền sống và ai thì không, tuy nhiên thì đối tượng của Tokarczuk còn mở rộng sang cả động vật – những sinh thể mà loài người chúng ta đã vượt lên trên để chiếm vị trí đầu trong chuỗi thức ăn. Bằng một câu chuyện mang màu sắc thriller, Tokarczuk còn tài tình gợi nên những cái bẫy phi lý mà loài người chúng ta đã vô ý tạo ra khi dấn bước trên tiến trình văn minh để rồi tự lọt tõm vào đó. Liệu rằng ta có quyền giết chóc những sinh vật bậc thấp hơn? Liệu động vật được thuần hoá có đặc quyền hơn động vật bị săn bắn hay giết mổ?

Càng về cuối sách, dụng ý của Tokarczuk càng sáng tỏ, bà lão khó ưa ban đầu dần dần trở thành một ‘beautiful old soul’ với quan niệm thuần khiết nhất về sự công bằng. Vì bà này ưa đặt tên riêng cho người khác nên tôi cũng mạn phép gọi bà là quý bà John Wick, vì sao là John Wick thì tôi sẽ không nói vì không muốn spoil 🙂 Nhân nhắc tới John Wick, nếu các bạn xem phim đều ấn tượng khi anh này giết người bằng quyển sách hay cây bút chì thì trong Drive Your Plow Over the Bones of the Dead còn có một loại hung khí iconic hơn gấp mười lần :).

The Morning Star – Karl Ove Knausgård

The Morning Star (Ngôi Sao Ban Mai) được Karl Ove Knausgård phân thành 3 phần, hai phần đầu tiên chia đều ngôi thứ nhất cho 9 nhân vật, cùng với phần cuối là một bản tiểu luận mang tên ‘Về cái chết và Kẻ chết’. Quyển tiểu thuyết kể câu chuyện về một ngôi sao đột ngột xuất hiện trên trời, kéo theo đó là hàng loạt sự lạ, tỉ như một ban nhạc rock bị tàn sát trong một nghi lễ thờ quỷ, mèo chết, người hoá điên, hàng nghìn con cua bò lổm ngổm trên đường lộ… Có vẻ như với mỗi người (mà tượng trưng là 9 nhân vật chính), ngôi sao ban mai ấy sẽ tạo nên một trường suy tưởng riêng biệt, bởi chẳng phải bản thân Sao mai nếu xuất hiện ở một mốc thời gian khác cũng chính là Sao hôm? Cả quỷ vương Lucifer có hình tượng gắn liền với ngôi sao này ban đầu há chăng cũng đã là một thiên thần trên Nước Trời?

Tất nhiên với quyển tiểu thuyết mới của Knausgård, độc giả sẽ được gặp lại một nhà văn cực kỳ chú ý tiểu tiết, xen kẽ là những trường đoạn chiêm nghiệm về thời gian, về thiên nhiên lẫn cuộc sống được khéo léo đan cài trong lời tự sự của 9 nhân vật chính. Với The Morning Star, Knausgård còn chứng tỏ được tài viết truyện giật gân với rất nhiều máu me và cách thả lửng tạo kịch tính cuối các chương nhỏ chẳng thua kém gì so với người đồng hương nổi tiếng của mình là Jo Nesbø.

Pelle the Conqueror Quyển I: Boyhood – Martin Andersen Nexø và Chàng Memet Mảnh Khảnh – Yaşar Kemal

Cả bộ Pelle the Conqueror của nhà văn Đan Mạch Martin Andersen Nexø lẫn Chàng Memet Mảnh Khảnh của nhà văn Thổ Nhĩ Kỳ Yaşar Kemal đều là những bộ saga nhất hạng. Pelle the Conqueror kể về cuộc đời của cậu bé Pelle từ lúc cậu theo cha di dân từ Thuỵ Điển tới đảo Bornholm của Đan Mạch. Quyển I: Boyhood tập trung miêu tả hành trình trưởng thành của một cậu bé nghèo với những bài học ban sơ về sự bất công, tình nghĩa cũng như sắc dục. Trong khi Chàng Memet mảnh khảnh lại kể câu chuyện về anh nông dân nghèo quyết trở thành sơn tặc để chống lại lũ chúa đất trong vùng.

Ngoài cách hành văn cuốn hút một cách cổ điển thì cả hai bộ sách đều mang nhiều hương vị dân gian, Pelle ngập tràn không khí bí ẩn rợn ngợp của biển cả còn Memet không cần dụng công cũng dễ dàng dựng nên được quang cảnh kỳ vĩ nên thơ của vùng núi Taurus. Trong năm nay thì đây là 2 bộ sách đem lại cho sự đọc của tôi một cảm giác thỏa mãn tương tự như thời thiếu niên, như khi đọc Tom Sawyer hay Những cuộc phiêu lưu của Mít Đặc, chẳng cần soi xét điều chi cả, chỉ đơn thuần đắm chìm trong những trang sách được viết thật hay.

Và cuối cùng, một ít hoa thơm cỏ lạ:

Súng Săn – Yasushi Inoue

Súng Săn của Yasushi Inoue xoay quanh một vụ ngoại tình giữa một người đàn ông và hai chị em giữa thời hậu chiến. Thế nhưng hoàn toàn không tập trung vào những màn kịch tính hay ghen tuông toé lửa, Yasushi đem đến cho tôi một tập sách mỏng rất thuần Nhật Bản, nghĩa là ông tập trung bóc tách gánh nặng trong tâm trí của những kẻ liên quan đến tình yêu hủ bại ấy một cách điềm đạm và thấm đẫm chất thơ, với thẩm mỹ của một kẻ chuộng vẻ đẹp của vầng trăng khuyết, của cây hoa đào đã bung nở hết sức và đương độ úa tàn.

Tuy nhiên thì điểm đặc biệt nhất trong Súng Săn phải là kỹ thuật văn chương hết sức đặc sắc của nó. Ngay từ đầu Yasushi đã sử dụng một biểu tượng giả là khẩu súng săn để kể câu chuyện chính (kỹ thuật này trong điện ảnh được Alfred Hitchcock gọi là “MacGuffin”). Tiếp đó ông còn vận dụng hết sức nhuần nhuyễn những thủ pháp kể chuyện lồng trong chuyện, kể chuyện qua thư, kể chuyện đa điểm nhìn… Kết quả đạt được là Yasushi đã tạo dựng thành công một không gian đa chiều về một nỗi đau vừa chung lại vừa riêng tư. Ngoài ra tôi cũng không thể không thán phục Yasushi về tài sử dụng biểu tượng, có thể liệt kê ra như khẩu súng săn, con rắn, chiếc thuyền bốc cháy ngoài khơi, tấm kimono có thêu bông kế dại trên lưng áo…

Ava – Carole Maso

Ava là tên một tập sách thể nghiệm của văn sĩ người Mỹ Carole Maso, kể về ngày cuối cùng trong đời của Ava Klein – kẻ du hành, người tình, giáo sư dạy môn Văn học đối chiếu và so sánh, và đồng thời cũng là một trong những nhân vật giàu tính nữ bậc nhất trong văn học xưa nay.

Để Ava mê man trong cơn hấp hối, Maso cho phép cô làm một cuộc viễn du giữa ảo và mê, đem những ký ức ân ái với ba người chồng cũ (một đạo diễn ở Roma, một chàng người Pháp và một cậu trai trẻ Tây Ban Nha) hoà điệu với sự hiện diện của người tình hiện tại: một tiểu thuyết gia người Czech. Càng vào sâu trong sách, chuyến viễn du của Ava lại càng được mở rộng trên tất cả các chiều không gian, có khi cô là chiếc máy chiếu tái tạo lại những quang cảnh ấu thơ, khi khác lại trở thành một bà đồng để cất lên tiếng khóc thay cho gia đình mình, vốn là những nạn nhân của trại huỷ diệt Treblinka ở Warsaw thời chiến. Bên cạnh đó, lựa chọn một công việc liên quan tới văn học cho nhân vật Ava, Carole Muso cũng tìm được cái tứ tuyệt vời để khéo léo phả vào tác phẩm của mình hương thơm tinh hoa của những nhà văn mà bà chịu ảnh hưởng, tiêu biểu có thể kể ra như Vladimir Nabokov, Federico García Lorca, Nathalie Sarraute…

Ava là cuốn sách khó phân loại, có thể xem đó là một thử nghiệm về cách viết phân mảnh, một tập thơ tự do với vô vàn hình ảnh gợi cảm hoặc một màn tribute duyên dáng tới các nhà văn lớn… Giữa những món ăn đại bổ nặng bụng thì đây quả thực là một ly cocktail hay một đĩa salad fusion thanh mát, là kiểu sách mà năm nào tôi cũng mong được đọc ít nhất một cuốn.

Huy Nguyễn

Chấm sao chút:

Đã có 5 người chấm, trung bình 5 sao.

Hãy là ngôi sao đầu tiên của chúng tôi <3