Thời gian đọc: 5 phút

 

“I have loved you”, said the God

-Malachi, 1:2

Để lại cho hậu thế không nhiều tác phẩm, với cuộc đời và cùng với đó văn nghiệp chấm dứt một cách đầy tiếc nuối sau tai nạn ô tô năm 2001, W. G. Sebald đã kịp ghi tên mình vào văn đàn như một nhà văn người Đức lớn nhất sau Đệ Nhị Thế Chiến. Vertigo (bản dịch tiếng Việt Chóng Mặt bởi Đăng Thư) là tác phẩm văn xuôi đầu tiên của Sebald, nhưng bản dịch trong tiếng Anh chỉ xuất hiện sau thành công của hai tác phẩm The EmigrantsThe Rings of Saturn. Một lần nữa, người ta không thể phân loại được Vertigo: giữa vô vàn những bút ký, tự truyện, tiểu thuyết, tiểu luận, nó không vừa vào một ngăn nào hết. Nó chỉ xuất hiện đúng như vậy, một tổng thể hoàn chỉnh của những cấu phần không hề được chuẩn bị để gắn kết với nhau. Cũng giống như cách mà Sebald xuất hiện trên văn đàn, lặng lẽ, chừng không cho ai được chuẩn bị trước, nhưng hoàn thiện.

Vertigo bao gồm bốn mảnh ghép: hai mảnh dường như tự truyện của người viết, hai mảnh còn lại dành cho Henri Beyle (tên gọi của Stendhal thời trẻ) và Tiến sĩ K., hay Kafka. Đan xen vào bốn mảnh ghép là những câu chuyện chồng lên nhau về không gian và thời gian, như chuyến thăm Venice, Verona và Hồ Garda của Stendhal, Kafka và người viết tại những mốc khác nhau của thời gian. Hiệu ứng của những tấm phim chồng lên nhau sẽ còn trở đi trở lại trong tất cả các tác phẩm về sau của Sebald, không khỏi gợi nhắc về một quy hồi vĩnh cửu [hay về Kierkegaard, tác giả của Lặp Lại, người viết cảm thức về chóng mặt và lo âu (The Concept of Anxiety) năm 1844 và mất 11 năm sau đó, trong tương quan với Sebald viết Vertigo năm 1990 và mất 11 năm sau].

Lửa, tro, tuyết

Vertigo nói riêng và văn chương Sebald nói chung đặc biệt phù hợp cho những khoảng thời gian mà ta muốn quên, hoặc bắt buộc phải quên, dù nội dung của nó không gì khác ngoài gợi lại những hồi ức. Vì nó là lửa. Người ta nói nhiều đến Sebald và khói sương, ngay chính ông cũng nói nhiều đến những lớp sương đặc quánh vây ký ức của mình, nhưng văn chương của Sebald không gì khác ngoài lửa. Khi một ngọn lửa bốc lên, trong một chớp mắt ta sẽ nhìn thấy những gì nằm trong nó một cách rõ ràng nhất, ngay trước khi chúng chìm vào trong khói và tàn lụi, hay đi vào một trạng thái tồn tại khác. Có lẽ không phải ngẫu nhiên khi một nhân vật trong Vertigo mà người viết tình cờ trông thấy, dù chỉ từ phía sau, Dante trong một quảng trường ở Venice. Đi vào thế giới của Sebald trong Vertigo nhiều lúc cũng giống như đi vào thế giới của Inferno, chỉ khác là nhân vật chính đi một mình, một Stendhal trẻ tuổi, một Kafka, một Casanova trong những hành trình đơn độc, không có Virgil nào đưa lối. Ta gặp lửa, gặp những lịch sử bị trừng phạt hoặc đã bị xóa nhòa đi gần hết nhưng được mô tả bằng một sự chính xác lạ kì. Các nhân vật trong Vertigo không ngừng chuyển động, phần lớn là những cuộc đi bộ dài, trước mặt là những ngọn lửa lập tức được thay thế bởi những bụi tro tàn và cảm giác chuếnh choáng của vực thẳm.

[Từng trả lời trong một bài phỏng vấn rằng mình cảm thấy phần nào được an ủi khi đi vào một căn nhà không quá gọn gàng, nơi mà bụi được phép rơi xuống, Sebald vạch ra những con đường cho các nhân vật của mình cũng khẽ khàng như bụi. Với Sebald, bụi là một dấu hiệu của im lặng, cũng là nơi ông tìm được sự yên bình. Khi đi thăm một người bạn trong ngành xuất bản, Sebald được dẫn lên chờ trong phòng đọc sách phủ đầy bụi: bụi bám trên thành cửa sổ, trên thảm, thành từng lớp dày trên những cuốn sách: duy chỉ có một đường từ cửa phòng đến chiếc ghế đọc sách, một con đường không phủ bụi, như một đường vạch ra trên tuyết. Ông đã ngồi chờ trên chính chiếc ghế đó một lúc lâu, trong niềm im lặng hân hoan.]

Chuyển động và thời gian

Toàn bộ Vertigo là tập hợp của những chuyển động: Stendhal đi từ chiến trường này tới chiến trường khác trong quá khứ, theo đuổi bí mật một quý cô nào đó, hay rong ruổi trên ngựa trong lúc suy ngẫm về bản chất kết tinh-muối của tình yêu; Casanova vượt khỏi nhà ngục trong Ngày của Người Chết, trên môi là câu thơ của Dante sau khi thoát khỏi Inferno “E quindi uscimmo a rimirar le stelle”; người kể chuyện lênh đênh trên một chuyến tàu xuyên rừng đầy sương; hay Tiến sĩ K. trên chuyến xe ngựa tới Trieste trong một tối mùa thu kì lạ. Những nhân vật luôn như chạy trốn một điều gì đó không thể gọi tên, và những lúc họ dừng lại, dù là trên một bờ sông, một chiếc giường ở khách sạn, hay một thung lũng, họ đều bị nhấn chìm bởi nỗi u sầu. Trong những hành trình liên tục đó, xen kẽ giữa những đoạn văn là hàng loạt những bức ảnh đen trắng, được Sebald dùng để làm người đọc chậm lại, giữ nhịp cho đoạn văn. Những bức ảnh, theo Sebald, có khả năng cứu chuộc con người khỏi thời gian. Khi ta nhìn lâu vào một bức ảnh, những bắt chợt của khoảnh khắc như làm đông lại dòng chảy của thời gian và làm chúng trở nên vĩnh cửu. Những bức ảnh cũng sẽ trở thành một đặc điểm trở đi trở lại trong các tác phẩm tiếp theo của ông.

Sức nặng của tiên tri

Cũng giống như các tác phẩm về sau, đan cài trong từng câu chuyện của Vertigo là những gợi nhắc về tàn hoại, những khởi đầu liên tiếp tiên tri về sự kết thúc của chính chúng. Có một sự tuyệt vọng khẽ khàng đi cùng với những lời sấm này, nhưng ta không thấy nỗi bi lụy. Sebald lớn lên trong một ngôi làng nhỏ, rất cao trên rặng núi Alps, nơi mà vào mùa đông người ta không chôn được người chết vì đất sẽ đóng băng gần hết. Những xác chết sẽ được tạm cất vào trong những kho chứa gỗ chờ tới mùa xuân. Lớn lên quen thuộc với cái chết bao quanh như một tất nhiên, Sebald viết về sự kết thúc và tàn hoại với một giọng văn chính xác và bình thản, như không khí mỏng, lạnh và trong suốt của ánh nắng mùa đông.

Trong Vertigo, những lời tiên tri hiện ra có phần rõ ràng hơn các tác phẩm phía sau, khi người lái đò nhìn về lò thiêu rác khổng lồ lúc dập dềnh trên sóng nước Venice và nhắc tới nhà tiên tri Ezekiel. Thung lũng xương của Napoleon mà Stendhal nhìn xuống cũng gợi cho ta đến hình ảnh trong Thánh kinh Cựu Ước, khi Ezekiel nhà tiên tri được Đấng Hằng Hữu dẫn tới trước một thung lũng toàn xương, nơi Người phán sẽ được ban lại cho hơi thở, xác thịt và làm cho hồi sinh. Hình ảnh Malachio, tên người lái đò, có lẽ là một gợi nhắc tới một nhà tiên tri nữa (Malachi – nhà tiên tri cuối cùng được nhắc trong Cựu Ước), hẹn nhân vật chính tại Jerusalem, có lẽ cũng là nhắc về chuyến hành hương cuối cùng ấy, của những con người lưu lạc.

Các nhà tiên tri chịu một sức nặng bất khả từ chính những lời sấm của mình – giống như ký ức đối với những nhân vật của Sebald. Phần lớn ký ức sẽ bỏ ta mà đi, Sebald từng nói, nhưng những gì còn sót lại, sức nặng của chúng thường lớn tới mức có thể kéo chúng ta xuống rất sâu. Nếu như những nhà tiên tri thường chịu thêm lời nguyền không có ai tin lời nói của họ, thì những nhân vật trong Vertigo dường như cũng phải di chuyển không ngừng chỉ để không ngã vào những vực thẳm duy nhất có khả năng nghe và tin những điều họ nói. Không có hội thoại, Vertigo đưa cho chúng ta những mảnh ghép của những câu chuyện từ một góc nhìn duy nhất của người đã sống chúng. Chúng ta chỉ biết những điều mà anh ta biết, những điều mà anh ta thấy, hay cảm nhận. Có lẽ điều khác biệt duy nhất giữa chúng ta và người kể chuyện là ta biết về anh ta ít hơn một chút so với anh ta biết về bản thân mình, nhưng chính điều này đã làm nên một sự rõ ràng cho những câu chuyện, rõ ràng như được rọi bằng một ánh sáng đến từ thơ ấu, đến từ một ý nghĩ, hay một giấc mộng. Những lực gắn với giấc mộng thì cùng lúc chính xác, nhẹ nhàng và tàn bạo, như những viễn tượng hiện ra trong giấc mộng của các nhà tiên tri. Và chẳng phải chúng ta, như Prospero từng nói, cũng làm từ cùng chất liệu với những giấc mộng đó sao.

Bắt đầu và kết thúc

Vertigo cũng là một tác phẩm tiên tri cho một sự nghiệp văn chương lớn dù ngắn ngủi của Max Sebald. Tròn hai mươi năm sau ngày ông mất, những thế hệ độc giả ngày nay vẫn như đang được đi cùng ông trong những chuyến đi dài, một giấc mộng dù biết sẽ phải tỉnh dậy nhưng nhờ sự bao dung của chúng, ta vẫn yên tâm thổi tắt nến và chìm vào giấc ngủ. Dù có hay không nhìn thấy sự hồi sinh nào từ tro bụi, thì những khoảnh khắc của vĩnh cửu có lẽ cũng đủ làm hài lòng những người chọn đi cùng hành trình với Sebald.

 

p.l.

 

Chấm sao chút:

Đã có 1 người chấm, trung bình 5 sao.

Hãy là ngôi sao đầu tiên của chúng tôi <3