Thời gian đọc: 5 phút

Zzz Blog trân trọng giới thiệu với độc giả một xê ri nhỏ mang tên “Hỏi, đáp về Beckett trong 6 ngày”, với sự tham gia của Nguyễn Vũ Hưng, người thực hiện đề tài PhD: “Nhận thức và ngôn ngữ Beckett” ở Đại học Paris 8, hướng dẫn bởi Giáo sư danh dự Bruno Clément.

Ngày i: Có thật Beckett là nhà văn phi lý không?

Ngày ii: Beckett giữa đôi dòng ngôn ngữ

Ngày iii: Godot là ai?

Q: Có rất nhiều diễn giải về hình tượng nhân vật Godot, độc giả có thể đọc nhân vật này như thế nào, hay rút ra ý nghĩa gì từ nhân vật này chăng?

A: Ngày 5 tháng 1 năm 1953, Trong khi chờ đợi Godot công diễn lần đầu tại Paris, mở đầu một chuỗi nhiều tuần liền chứng kiến, không phải sự tán dương, mà là những tranh cãi nảy lửa trong giới tri thức. Và cũng là mở đầu cho một loạt những đồn đoán về danh tính nhân vật Godot bí ẩn!

Godot có thể là ai?

Trở lại với cuối đêm đầu tiên công chiếu Godot mùa xuân năm đó, ở lối ra của nhà hát Babylone, Paris, giữa dòng khán giả bàn tán xôn xao, than thở lẫn bực tức vì vừa phải xem một vở kịch không đầu chẳng đuôi, không có truyện trò tình tiết, không có kịch tính, người ta còn nghe thấy những dự đoán đầu tiên về mối liên quan giữa Godot và Chúa.

Lối đọc Godot như một ẩn dụ tôn giáo có căn nguyên của nó.

Nhân vật Godot gắn liền với hai nhân vật chính trên sân khấu là Vladimir và Estragon. Đoạn đầu mô tả Godot có được quyền lực rất lớn và toàn quyền quyết định thời gian, nơi chốn của cuộc hẹn. Cả Vladimir lẫn Estragon đều trông đợi Godot để nhận được những gì mà Godot có thể mang lại cho họ. Vladimir nói đã gặp Godot trước đó và đã xin Godot “chẳng [] gì rõ ràng cả”, “kiểu một lời cầu nguyện”, “một thỉnh cầu mơ hồ”. Mô tả này cộng với cụm từ “tiếng gió thổi qua đám lau sậy” (từ vựng Jesus sử dụng để nói về Gioan Tẩy Giả) mà Estragon dùng để nói về Godot, càng gợi lên mối quan hệ giữa Godot và God.

Trong suốt vở kịch còn có nhiều liên văn bản đến Kinh thánh. Vladimir nói “Giấc mộng chưa thành làm cái gì khắc khoải, ai đã nói điều ấy nhỉ?”[1] gần như một trích dẫn toàn phần từ Châm ngôn 13:12: “Giấc mộng chưa thành làm trái tim khắc khoải, ước mơ toại nguyện là cây ban sự sống.” Đề tài chờ đợi và hy vọng cũng chẳng phải là lạ trong truyền thống Thiên chúa giáo từ hàng nghìn năm. Trong Ai ca 3:26: “Biết thinh lặng đợi chờ, đợi chờ ơn cứu độ của ĐỨC CHÚA, đó là một điều hay.” Trong Rô-ma 8:24–25: “Quả thế, chúng ta đã được cứu độ, nhưng vẫn còn phải trông mong. Thấy được điều mình trông mong, thì không còn phải là trông mong nữa: vì ai lại trông mong điều mình đã thấy rồi? Nhưng nếu chúng ta trông mong điều mình chưa thấy, thì đó là chúng ta bền chí đợi chờ.” Vladimir và Estragon cũng truy vấn nhau liên tục về việc đứa nào trong hai đứa sẽ được cứu rỗi.

Tuy vậy, càng về cuối vở kịch, quyền lực và thần thánh, hứa hẹn và đợi mong, càng bị mờ dần. Đến khi Estragon hỏi “Ông ta tên là Godot à?” thì Vladimir chỉ đáp “Tao nghĩ thế.” Khi trả lời diễn viên Sir Ralph Richardson, người chuẩn bị diễn Chờ Godot, Beckett trả lời cho câu hỏi Godot có phải Chúa không như sau: “[…] nếu thông qua Godot tôi muốn nhắm đến Chúa thì tôi đã gọi ông ấy là Chúa (God) luôn chứ chẳng gọi là Godot”.[2]

Ngoài giả thuyết Godot là God, còn vô số các giả thuyết khác về việc chơi chữ Godot cùng các liên kết đến những “Godot” và những tên phát âm /go.do/ ở giai đoạn sáng tác Godot trong cuộc đời Beckett, nhưng không có giả thuyết nào thực sự thuyết phục cũng như không giả thuyết nào chứng minh được đó không phải là những trùng hợp ngẫu nhiên.

Từ 1953 đến 1955 Trong khi chờ đợi Godot được công diễn trên nhiều sân khấu trên thế giới. Năm 1955, để chuẩn bị cho buổi công chiếu tại Mỹ, đạo diễn Alan Schneider thuyết phục được Beckett gặp ông tại Paris. Ở buổi gặp gỡ này, Alan Schneider hỏi Beckett, Godot là ai, thì nhận được câu trả lời sau này sẽ thành ra nổi tiếng: “Tôi mà biết thì tôi đã nói trong vở kịch rồi.”[3]

Bên kia những giả thuyết liên hệ Godot với Chúa, một tháng sau ngày công diễn Godot, có một nhà văn và nhà lý thuyết trẻ ở Paris bỗng lên tiếng về Godot nhưng theo cách khác hẳn: Godot chỉ là người mà hai nhân vật chính chờ đợi, “họ sẽ lại đứng đó ngày hôm sau, hôm sau và hôm sau nữa… không có tương lai, không có quá khứ, vĩnh viễn ở đó.” Nhà văn trẻ tuổi ấy tên là Alain Robbe-Grillet, lý thuyết gia lãnh sướng Tiểu thuyết Mới. Né tránh cách đọc ẩn dụ về Chúa và ẩn dụ hiện sinh, cách đọc thuần hình thức này sẽ mở đường cho phân tích Godot như là một ký hiệu luôn từ chối tạo nghĩa. Theo đó, Godot mặc dù là deus ex machina của thế giới kịch, nhưng lại là một phản-ký hiệu, mang trong nó sự trì hoãn tạo nghĩa vĩnh viễn. Đi ngược lại truyền thống kịch vốn xoay quanh các nhân vật, thậm chí hoàn toàn xoay quanh một nhân vật, Godot “không phải là một thực thể, đó là một sự vắng mặt”[4]. Đây là một trong những căn cứ quan trọng để một số nhà nghiên cứu sau này đưa Beckett đến gần những nhà Giải cấu trúc như Derrida hay Deleuze[5]. Cũng từ đây, một số tiếp cận lịch sử văn chương coi Beckett như là nhà văn chủ nghĩa hậu hiện đại đầu tiên trong khi một số khác gọi ông là nhà văn chủ nghĩa hiện đại cuối cùng. Cũng như mọi cách xác định chủ nghĩa khác, định nghĩa này về Beckett chỉ có thể đứng vững từ một góc nhìn giới hạn.

Ngày nay, Godot và Trong khi chờ đợi Godot đã đi vào ngôn ngữ phổ thông thường ngày, được sử dụng sáng tạo trong báo chí, hoạt hình, châm biếm, các câu lạc bộ đêm, quầy bar, truyền hình, v.v. Từ vựng và hình ảnh liên quan đến Godot có thể nhận ra khắp mọi nơi như Picasso, Kafka, Eliot hay Joyce.

 

Nếu bạn tò mò:

  1. Hãy dùng một vài tính từ mô tả tâm lý Vladimir và Estragon trong khi phải chờ Godot, và chứng minh chúng.
  2. Bạn có thể tìm một ví dụ liên quan đến Trong khi chờ đợi Godot trong văn hóa đại chúng, báo chí, hoạt hình, châm biếm, các câu lạc bộ đêm, quầy bar, truyền hình, v.v. hay không? Và trình bày ý nghĩa của Godot trong ví dụ đó, nếu có thể.

 

Nếu bạn vẫn còn tò mò:

Roland Barthes, Essais Critiques, Seuil, 1964

Theodor Adorno, Notes sur Beckett, NOUS, MMVIII, 2008

Nguyễn Vũ Hưng

[1] Câu này xuất hiện trong bản tiếng Anh Waiting for Godot, còn bản tiếng Pháp thì lại là: “C’est long, mais ce sera bon. Qui disait ça?” (Lâu đấy… nhưng sẽ tốt thôi. Ai đã nói điều ấy nhỉ?) (Các câu dịch tiếng Việt khác được lấy từ bản dịch Trong khi chờ đợi Godot của Siu Pham, Nhã Nam xuất bản, 2020)

[2] James Knowlson, Damned to Fame – The Life of Samuel Beckett, Bloomsburry, 2014, tr. 515.

[3] Martha Fehsenfeld, “Alan Schneider et le théâtre de Beckett aux Etats-Unis”, trong Revue d’Esthétique Samuel Beckett, Privat, 1986, tr. 182.

[4] Roland Barthes, Essais Critiques, Seuil, 1964, tr. 92.

[5] Derrida khi được hỏi tại sao ông đã viết rất nhiều về các nhà văn nhưng không thấy viết gì về Beckett đã trả lời “Nhanh gọn thôi. Đây là một tác giả mà tôi cảm thấy rất gần, hoặc cũng có thể là tôi thích cảm thấy mình rất gần, nhưng cũng là quá gần.” (Derek Attridge, “This Strange Institution Called Literature: An Interview with Jacques Derrida”, trong Acts of Literature, D. Attridge biên tập, Routledge, 1992, tr. 60-61.)

Về Beckett và Deleuze có thể tham khảo: Isabelle Ost, Samuel Beckett et Gilles Deleuze: cartographie de deux parcours d’écriture, P.F.U. Saint-Louis, Bruxelles, 2008.

(Ảnh: Waiting for Godot, Otomar Krejca đạo diễn, Avignon Festival, 1978)

Chấm sao chút:

Đã có 1 người chấm, trung bình 5 sao.

Hãy là ngôi sao đầu tiên của chúng tôi <3