Thời gian đọc: 4 phút

Zzz Blog trân trọng giới thiệu với độc giả một xê ri nhỏ mang tên “Hỏi, đáp về Beckett trong 6 ngày”, với sự tham gia của Nguyễn Vũ Hưng, người thực hiện đề tài PhD: “Nhận thức và ngôn ngữ Beckett” ở Đại học Paris 8, hướng dẫn bởi Giáo sư danh dự Bruno Clément.

Ngày i: Có thật Beckett là nhà văn phi lý không?

Ngày ii: Beckett giữa đôi dòng ngôn ngữ

Q: Có một sự kiện lớn trong sự nghiệp của Beckett: chuyển sang viết bằng tiếng Pháp. (Trong khi các tiểu thuyết giai đoạn đầu như Murphy, Watt viết bằng tiếng Anh, thì đột ngột đến năm 1948 ông viết En attendant Godot bằng tiếng Pháp.) Anh có thể nói rõ vì sao Beckett lại viết bằng tiếng Pháp và việc này có ý nghĩa như thế nào với sự nghiệp của ông?

A: Từ năm 1937 Beckett viết một số bài thơ nhỏ bằng tiếng Pháp (“Rue de Vaugirard”, “Arènes de Lutèce”, “Ascension”). Trong khoảng 1938-1940, Beckett bắt đầu dịch ra tiếng Pháp Murphy và “Amour et Léthé” (một truyện sau này xuất bản trong Bande et Sarabande), rồi đến 1945 viết một bài báo về hội họa, tựa đề “La peinture dé Van Velde ou Le Monde et le pantalon” cho tạp chí Cahiers d’art. Lần theo những dấu vết bản thảo của Beckett, các nhà nghiên cứu Beckett xác định được cột mốc đầu tiên đánh dấu Beckett viết văn xuôi bằng tiếng Pháp là vào mùa xuân năm 1946. Ngày 17 tháng 2, Beckett bắt đầu một bản thảo bằng tiếng Anh. Đến đêm 13 tháng 3, Beckett thực hiện một quyết định quan trọng. Các nhà nghiên cứu phát hiện ở giữa trang 29 (2/3 bản thảo) là một dấu gạch chéo chia đôi trang, nửa trên là tiếng Anh, nửa dưới từ dấu gạch chéo trở đi là phần còn lại bằng tiếng Pháp cùng với đoạn mở đầu cũng được viết lại bằng tiếng Pháp. Một phần bản thảo này sẽ được Simone de Beauvoir, lúc đó là biên tập tạp chí Temps Modernes, cho in với tựa đề Suite, và trở thành truyện ngắn đầu tiên Beckett xuất bản trong tiếng Pháp. Cũng trong năm 1946, Mercier et Camier là tiểu thuyết đầu tiên Beckett viết hoàn toàn bằng tiếng Pháp, nội dung của tiểu thuyết có rất nhiều ngập ngừng, do dự và rất nhiều tranh cãi giữa các nhân vật về ý nghĩa các từ.

Hiện tượng nhà văn viết bằng ngoại ngữ không phải là hiếm trong lịch sử văn chương (Joseph Brodsky từ tiếng Nga sang tiếng Anh, Emil Cioran Romanian-Pháp, Romain Gary Pháp-Anh, Vladimir Nabokov Nga-Anh, Milan Kundera Czech-Pháp, Kahlil Gibran Ả Rập-Anh, v.v.). Mỗi người có một lý do cho lựa chọn của mình. Đối với Beckett là vì lý do gì?

Từ sớm các nhà nghiên cứu đã quan tâm đến hiện tượng Beckett viết bằng tiếng Pháp. Họ dựa chủ yếu trên một câu trong phần trả lời phỏng vấn của Beckett với nhà báo Niklaus Gessner: khi được hỏi “Vì sao ông quyết định viết bằng tiếng Pháp?” Beckett nói “vì với tiếng Pháp, dễ viết không có phong cách hơn.”[1] Câu trả lời về lựa chọn tiếng Pháp này giống như phần nối dài từ sự từ chối tiếng Anh mà Beckett viết trong lá thư trước đó cho Axel Kaun: “Viết trong tiếng Anh quy chuẩn ngày càng trở nên khó khăn với tôi […] Và, càng ngày, ngôn ngữ (mẹ đẻ) của tôi đối với tôi giống như một tấm màn cần phải xé rách để chạm đến được những thứ (hoặc không thứ gì) ở bên kia nó… ” [2]  Ý của Beckett muốn chạm đến lối viết không có phong cách bên kia tấm màn ngôn ngữ được các nhà nghiên cứu hiểu như là sự thoát ly của Beckett khỏi thứ phong cách mà từng lời từng chữ trong tiếng Anh mang trong, và phóng chiếu tới, lịch sử của chính nó, vốn không phải là phong cách của Beckett. Như vậy tiếng Pháp dường như là công cụ cho phép Beckett thoát ly tiếng Anh và tạo ra ngôn ngữ “không phong cách ”.

Tuy nhiên, khi kết hợp các dữ kiện với nghiên cứu văn bản của Beckett, giới nghiên cứu sau này dần nhận ra Beckett không hề ưu tiên một thứ tiếng nào. Beckett thực ra đã viết tiếng Pháp từ sớm hơn người ta từng nghĩ, và khi chuyển sang viết tiếng Pháp, ông vẫn âm thầm tiếp tục viết tiếng Anh. Hơn nữa cũng chính Beckett tự dịch khi thì từ bản tiếng Anh ra tiếng Pháp, khi thì từ bản tiếng Pháp ra tiếng Anh. Mâu thuẫn giữa tiếng Anh và tiếng Pháp được giải quyết khi xem dự án ngôn ngữ của Beckett trong tính song song của nó. Trong L’œuvre sans qualités, Bruno Clément cho rằng “không phong cách ” không chỉ là đặc tính ngôn ngữ Beckett viết ra, mà còn là một ý tưởng chủ đạo lý giải toàn bộ sự nghiệp song ngữ của ông. Mục đích Beckett tạo ra nhiều văn bản của cùng tác phẩm “không phải để mang lại cảm giác thống nhất ” giữa bản dịch và bản gốc, “mà là để tạo ra hiệu ứng “không nơi chốn ” […] và để tự nhiên đạt đến tính trung lập ”[3]. Hai văn bản do đó là một cặp đôi, được viết hai lần.

Việc sử dụng cặp đôi (không chỉ ngôn ngữ) để trung lập lẫn nhau cũng là điểm nổi bật trong phong cách “không phong cách ” của Beckett. Nhiều nhà bình chú khác đồng loạt nhận ra ý đồ tạo ra những cặp đôi không thể giống nhau, từ cấp độ cặp đôi nhân vật đến cấp độ các bản ngã của cùng nhân vật phiên dịch lẫn nhau, hiện diện khắp nơi trong tác phẩm Beckett, từ En attendant Godot đến Fin de Partie, đặc biệt được khai thác sâu trong bộ ba tiểu thuyết nổi tiếng của Beckett (Molloy, Malone meurt, L’Innommable).

Trong giai đoạn hậu kỳ, Comment c’est thể hiện rõ sự phân mảnh và chuyển động nhắm đến mục tiêu trung lập lẫn nhau này.

 

Nếu bạn tò mò:

  1. Những yếu tố nào trong vở kịch Trong khi chờ đợi Godot có tính song song?
  2. Nếu bạn là người đọc song ngữ, hãy đọc bản tiếng Anh và tiếng Pháp của cùng một tác phẩm Beckett và tìm ra một vài điểm dị biệt giữa chúng.

 

Nếu bạn vẫn còn tò mò:

John Fletcher, “Ecrivain bilingue”, L’Herne, 1976

Deirdre Bair, Samuel Beckett, Fayard, 1979

James Knowlson, Beckett, Solin/Actes Sud, 1999

Nguyễn Vũ Hưng

 

[1] Gessner Niklaus, Die Unzulänglichkeit der Sprache : Eine Untersuchung über Formzerfall und Beziehungslosigkeit bei Samuel Beckett, Zurich : Juris, 1957, tr. 32n (phần ghi chú).

[2] Dịch và trích trong Martin Esslin, “Une poésie d’images mouvantes “, trong Revue d’Esthétique Samuel Beckett, Privat, 1986, tr. 401.

[3] Bruno Clément, L’Œuvre sans qualités : rhétorique de Samuel Beckett, Seuil, 1994, tr.244-245.

(Ảnh: Vở diễn “Waiting for Godot” ở Rạp Gerald W. Lynch Theatre, © Richard Termine)

Chấm sao chút:

Đã có 2 người chấm, trung bình 5 sao.

Hãy là ngôi sao đầu tiên của chúng tôi <3