Thời gian đọc: 9 phút

“Xã hội duy dương vật đã đến hồi kết, xã hội duy âm hộ đang bắt đầu.” “Tại sao đàn ông không thể chấp nhận rằng chúng ta có thể đạt được thành tựu mà không có họ, thậm chí làm tốt hơn họ?” Đây là hai câu “chỉ” nói đến văn chương mà thôi, một câu thì nghe gần giống như lời đe dọa. Tác giả của chúng là hai nhà văn Séc thành công Radka Denemarková và Petr Stančík. Denemarková đấu tranh chống lại tàn dư của chế độ phụ quyền còn Stančík cho rằng nguyên nhân là do xã hội đầy những dòng chảy ngầm hormone endorphin hạnh phúc nên tính đực bị tiêu biến phần nhiều. Mặc dù hai lập luận này có tử số khác nhau nhưng chúng có một mẫu số chung: Trong những thập kỷ gần đây, văn học Séc chủ yếu được viết bởi nữ giới, cả ở độ tuổi thanh niên lẫn trung niên.

Cụ thể là: giới nữ thống trị doanh thu bán sách ngày nay, chủ yếu là các nữ nhà văn được nhận các giải thưởng, nói tóm lại, toàn là nữ không. Trong khi các tiểu thuyết của Jáchym Topol (City Sister Silver) hay Jiří Kratochvil (Singing in the Middle of the Night) là những cột mốc quan trọng nổi bật từ những năm 1990, thì sau năm 2000, nhiều nhà văn nữ đã chiếm lấy vũ đài. Họ giành được hết giải này đến giải khác; ví dụ, Bianca Bellová đã thắng Giải Văn học liên minh châu Âu. Denemarková, được nhắc ở trên, đã bốn lần giành được giải Magnesia Litera danh giá, năm ngoái Anna Cima đã thắng Giải Jiří Orten. Họ bán được nhiều sách hơn cả những gì Topol hay Kratochvil có thể ao ước. Không chỉ hàng chục mà đôi khi cả hàng trăm nghìn bản, như trường hợp cuốn The Žítková Goddesses của Kateřina Tučková hay cuốn Hana của Alena Mornštajnová. Các nhà xuất bản nước ngoài ngày càng đòi các tác phẩm của họ.

Nếu vài năm trước Patrik Ouředník đã có thời khắc vinh quang với tiểu thuyết Europeana, trước đó thì Jaroslav Hašek, Bohumil Hrabal, Milan Kundera và Karel Čapek đã có thời huy hoàng riêng. Ngày nay, Tučková, Mornštajnová, Bellová và Denemarková đang tiếp nối công việc của họ. Ta thậm chí có thể kể tên một vài nữ văn nhân khác như Petra Soukupová, Viktorie Hanišová hoặc Anna Bolavá. Nguyên nhân của hiện tượng này là gì? Sức mạnh ngôn từ của nữ giới từ đâu đột nhiên xuất hiện?

Những người phụ nữ bé nhỏ, yếu đuối

Chắc chắn còn nhiều lý do khiến các nữ nhà văn và phụ nữ Séc về cơ bản đang “bước vào” cuộc chơi, nhưng lý do cơ bản nhất, tổng quát nhất có lẽ là sự tự do. Sau Cách mạng Nhung năm 1989, phụ nữ Séc dần dần rũ bỏ nhiều vai trò truyền thống mà họ phải đảm trách trong chế độ toàn trị cũng như trong thời kỳ Cộng hòa thứ nhất (1918–1938); thậm chí còn hơn thế nữa trong thế kỷ XIX “đen tối” vốn đã bị hạn chế về mọi mặt bởi chế độ phụ quyền. Božena Němcová đã có lời ta thán trong bài thơ in đầu tiên vào năm 1843 như này:

Đàn ông,  eo ôi, có gươm,

đôi tay, sức mạnh – họ có tất thảy mọi thứ trên đời

nhưng những người phụ nữ, bé nhỏ yếu đuối

chỉ có trái tim và con cái mà thôi

Tuy nhiên, đàn bà con gái ngày nay chẳng còn yếu đuối cũng chẳng bị buộc phải sinh “con cái” gì. Không còn phải còng lưng trên bếp lửa hay chậu giặt. Phụ nữ ngày nay có đầu óc, trái tim của riêng mình, và cuối cùng cũng có “một căn phòng của riêng mình”, điều mà Virginia Woolf đòi hỏi. Góc riêng nơi cô ấy có thể tự do và hoàn toàn là chính mình, chẳng hạn thông qua việc viết lách. Trước đây, phụ nữ không biết thời gian rảnh rỗi là gì, nhưng ngày nay họ biết và có thể tận dụng nó.

Điều trên không khả dĩ trước khi chủ nghĩa cộng sản sụp đổ vào năm 1989: nhà văn thì không thể là nữ được, chỉ có thể là nam. Chế độ trước coi trọng phụ nữ chủ yếu với vai trò là những người mẹ lo toan, trụ cột của gia đình và nơi trú ẩn an toàn, chứ không phải là một đơn vị văn học riêng biệt có thể xây dựng thế giới hư cấu. Rốt cuộc, họ không còn bao nhiêu thời gian rảnh khi hết phải làm việc nhà lẫn việc làm công. Thời chủ nghĩa Stalin, Mùa xuân Praha hay thời bình thường hóa thì sao? Chỉ có đàn ông ở khắp mọi nơi! Ở cả hai phía của chiến lũy, phong trào chống đối, bất đồng chính kiến, samizdat và lưu đày đều là chuyện của giống đực. Trong khi Václav Havel, Milan Kundera, hay Bohumil Hrabal đã có vị trí rõ ràng trong thế giới văn học, ta phải dò tìm rất cẩn thận mới có thể lần ra Jana Krejcarová, Bohumila Grögerová hay Naděžda Plíšková. Một độc giả tò mò gần như phải đeo kính lúp thì mới trông thấy họ. Trong sách giáo khoa không viết gì về họ mấy. Những nữ văn sĩ đi trước họ cũng có được viết về không?

Mặc dù nền Cộng hòa thứ nhất xứng đáng được ghi nhận vì đã khôi phục được quyền của phụ nữ sau hàng thế kỷ chịu bất công và cuối cùng đã cho “giới tính thứ hai” thấp kém được trở thành người. Nhưng nếu so những tác gia nhận giải nhà nước về văn học trong những năm 1920, thì vẫn thấy chênh lệch lớn: 42 nam và 4 nữ. Thế còn khoảng thời gian hào hùng của công cuộc phục hưng Dân tộc ở thế kỉ XIX thì sao? Cũng vậy thôi. Khi chàng trai trẻ František Ladislav Čelakovský (nhân vật chủ chốt của công cuộc phục hưng dân tộc Séc) muốn xướng danh một nữ văn sĩ lỗi lạc của phong trào văn chương Séc, anh đã không tìm thấy một ai, vì vậy phải bịa ra một nhân vật. Nhưng với sự xuất hiện của Božena Němcová và sau đó là Karolina Světlá hay Eliška Krásnohorská, mọi thứ đã bắt đầu có tiến triển. Các nữ văn nhân đã biến cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc thành cơ hội để giải phóng cho chính mình. Họ bẩm sinh đã táo bạo và có tài nên ngày nay họ có mặt trong sách giáo khoa nhà trường vì hai lý do: tác phẩm có chất lượng nghệ thuật, và hơn thế nữa, phản ánh được phong trào phát triển rộng lớn hơn của xã hội Séc.

Luôn là cá thể độc lập

Tiếng nói từ mọi phía xác nhận sự xuất hiện của các nhà văn nữ Séc sau năm 2000. Người đứng đầu nhà xuất bản Host ở Brno, Miroslav Balaštík cho biết: “Trong số các bản thảo đã qua tay tôi, gần 80% được viết bởi nữ giới”. Đại diện văn học Dana Blatná (DB Agency) tiếp lời: “Trong vài năm gần đây, rõ ràng là có nhiều sự quan tâm hơn dành cho những cuốn sách do các tác giả nữ viết. Một số nhà xuất bản thậm chí còn yêu cầu cụ thể những tác phẩm mạnh mẽ do phụ nữ viết, và tôi muốn nói thêm rằng, không hiểu sao phụ nữ lại được kỳ vọng trở thành nhân vật chính của những câu chuyện này”. Nhà xuất bản người Ý Alessandro de Vito (Miraggi Edizioni) kết luận: “Nhìn bề ngoài thì có vẻ như chúng tôi chỉ chọn tác giả nữ, như Markéta Pilátová, Pavla Horáková, Bianca Bellová hay Tereza Boučková. Họ đều là những nhà văn nữ nổi tiếng và thường kéo theo những tranh luận văn hóa xung quanh họ. Nhưng đây không phải là vấn đề lựa chọn; mà là sự phát triển thuộc về tự nhiên, xã hội và văn hóa”.

Hơn nữa, không chỉ các tác giả nữ mới trở nên phổ biến hơn. Ngày nay lượng nữ giới gia tăng ở mọi cấp bậc trong ngành xuất bản và thư viện. “Thực tế đã được thống kê chứng minh rằng độc giả phần nhiều là phụ nữ,” đại diện văn học Maria Sileny (PragLit) nói. “Điều này cũng đúng trong ngành công nghiệp xuất bản, chủ yếu là nhân viên nữ, dù ở các nhà xuất bản, các agency hay tiệm sách”. Và điều này không chỉ xảy ra ở Cộng hòa Séc. Maria Sileny ghi nhận trải nghiệm tương tự ở Đức, nơi cô sống trong một thời gian dài. De Vito nói ở Ý cũng không khác. Và Balaštík, một giáo sư đại học, nói thêm: “Quan sát từ các cuộc hội thảo và bài giảng, tôi thấy nghiên cứu văn chương chắc chắn thu hút nhiều nữ giới hơn nam giới, cũng có nhiều người nữ nói và viết về sách trên YouTube, Instagram, blog hay các diễn đàn đọc sách”. Chúng ta cũng đừng quên rằng giải Magnesia Litera năm ngoái cho “Blog của năm” đã thuộc về Michaela Duffková, tác giả của cuốn tiểu thuyết rất thô sống Notebook of an Alcoholic. Còn Horáková, được đề cập ở trên, thì mới gần đây đã tạo đột phá với cuốn tiểu thuyết Theory of Strangeness, được báo đài đặt biệt danh là “Nữ hoàng Facebook” hoặc thậm chí là “Nữ hoàng mạng xã hội”.

Tuy nhiên, tất cả những người được phỏng vấn đều nói thêm rằng việc phân tách văn học thành nam và nữ, xếp nó vào một số hộp giới tính đã được sắp xếp trước, là vớ vẩn. Lý tưởng nhất là độc giả chỉ tiếp nhận văn bản và không màng tới giới tính của tác giả. Như Miroslav Balaštík nói: “Văn học là vô tính theo nghĩa là phần tên trên trang bìa không nói trước bất cứ điều gì về chất lượng của văn phẩm hay cách đọc của ta”. Alessandro de Vito nói: “Tôi không xuất bản những câu chuyện của phụ nữ; những câu chuyện đó vốn là về tất cả chúng ta. Đây là những câu chuyện viết về những người phụ nữ đã đấu tranh, đã đau khổ, nhưng quan trọng nhất chúng đều là những cuốn sách có chất lượng văn học xuất sắc”. Nhà xuất bản và dịch giả người Slovenia Tatjana Jamnik (Police Dubove) diễn đạt điều đó như thế này: “Văn học không phải là một cuộc thi. Ở đây không có chỗ cho việc khái quát hóa, những khuôn mẫu và định kiến. Người mắt xanh không viết hay hơn kẻ mắt nâu. Đàn ông không viết hay hơn phụ nữ – và ngược lại. Sách luôn được viết bởi những cá thể độc lập.” Nhưng thị trường sách đôi khi khuyến khích sự phân chia như vậy. Trước những năm 1990 và đầu thế kỷ XXI, nhà xuất bản One Woman Press hoạt động ở Praha chọn xuất bản độc quyền tác phẩm của giới nữ. Ở Brno cách đây vài tuần, nhà xuất bản Větrné mlýny đã xuất bản Milá Mácho, một tuyển tập tác phẩm của các nữ nhà thơ người Séc. Họ của Karel Hynek Mácha, nhân vật chủ chốt của chủ nghĩa lãng mạn Séc thế kỷ 19, được dùng làm tiêu đề của cuốn sách này.

Từ những chuyện kể trên, ta có thể rút ra 3 điều. Thứ nhất: các nhà văn nữ Séc ngày nay có vị thế tốt hơn nhiều so với quá khứ. Họ là thế hệ ưu tú nhất từ trước đến nay. Văn học đương đại do các tác giả nữ viết không còn phải giải thích một số ý tưởng chung chung, không phải vì lợi ích chính trị hoặc quốc gia. Nó được tự do như chim trời, phục vụ cho chính nó. Thứ hai: khi văn học phục vụ cho chính nó, nó phải đủ hay để tồn tại. Bởi các nữ tác giả người Séc đã thành công trên mọi mặt trận, cả trong lẫn ngoài nước, nên rõ ràng họ có cái đó để nói – mà họ còn biết nói hay. Họ ý thức được giá trị của mình, có lòng tự tôn cao, họ nói ra điều họ nghĩ mà không lấn cấn. Và thứ ba: chất lượng đi đôi với số lượng. Hiện đang có rất nhiều nhà văn nữ người Séc, và tương lai sẽ có nhiều hơn thế nữa. Hai phần ba khách hàng của agency Maria Sileny là các nhà văn nữ và Dana Blatná cũng quản lý nhiều nhà văn nữ hơn nam.

Có ai để ý không?

Ta vẫn còn phải xem các nhà văn nữ Séc đương đại thực sự viết về điều gì và họ đề cập đến chủ đề gì. Petra Hůlová bắt đầu hành trình văn chương vào năm 2002 với cuốn tiểu thuyết All This Belongs to Me, đặt trọng tâm vào bối cảnh nước ngoài và những vùng đất xa lạ. Vào thời điểm đó, nữ tác giả 23 tuổi này đã lấy bối cảnh tác phẩm đầu tiên của mình là đất nước Mông Cổ, xoáy vào cốt truyện thể hiện trong nhan đề. Một gia tộc được định hình bởi nguyên tố nữ, ký ức gia tộc được truyền lại qua những lời thiêng tựa như những câu thần chú. Với lòng nhiệt thành tương tự, Hůlová đã đến nước Mỹ (Circus Les Memoires) và Nga (Taiga Station). Markéta Pilátová cũng tìm kiếm mối liên hệ giữa người nước ngoài “nơi đó” (chủ yếu là Mỹ Latinh) và người trong nước “nơi đây” (ở Praha và cả ở Kroměříž, Olomouc) trong tiểu thuyết của mình (Yellow Eyes Will Lead You Home hoặc Tsunami Blues). Tuy nhiên, cách kể chuyện của cô có cách tiếp cận hoàn toàn khác, trong khi Hůlová nhìn thực tại từ xa “qua lớp kính mờ” thì Pilátová lại đắm mình vào nó.

Ký ức có thể được khai quật từ ngay sân sau nhà; vùng ký ức phong nhiêu có thể nằm ở gần bên: ở Moravian Žítková hoặc Brno (Kateřina Tučková: The Žítková Goddesses, The Expulsion of Gerta Schnirch), ở phía Bắc Bohemia (Veronika Bendová: Mined-Out Region), hoặc có lẽ ở quận Praha Žižkov vào những năm 1970 (Simona Bohatá: They’re All So Embarrassing). Hơn nữa, họ không chỉ khai thác ở những nơi khác nhau mà còn trong những thời kỳ khác nhau – ví dụ, trong Chiến tranh thế giới thứ hai và những năm 1950 (Alena Mornštajnová: Hana, Radka Denemarková: Money from Hitler), hoặc trong thời kỳ bình thường hóa buồn thảm, dưới ảnh hưởng chậm chạp của phong trào cải tổ của Nga (Irena Dousková: Éclairs).

Những chủ đề đen tối đặc biệt phổ biến ở các nhà văn nữ đương thời. Một loạt truyện ngắn và tiểu thuyết dài khắc họa một nhân vật chất chứa một uẩn khúc nan giải, vấn đề có thể nằm trong mối quan hệ với các thành viên trong gia đình, bạn đời hay với chính họ. Các cuộc đụng độ chủ yếu là tàn bạo và đẫm máu, lạc quan nhất là kết thúc bằng sự tan rã của đơn vị gia đình (Petra Soukupová: To the Seaside, Under the Snow; Dita Táborská: Běsa, Malinka; Anna Bolavá: Into Darkness), tệ nhất là kết thúc bằng lạm dụng và tự sát (Viktorie Hanišová: The Mushroom Gatherer, Petra Dvořáková: Crows) hoặc giết hại tàn nhẫn những người thân yêu (Hanišová: Reconstruction, Zuzana Kultánová: Augustin Zimmermann). Trên quy mô toàn cầu, mô hình muôn thuở “tội ác và hình phạt” tiện lợi với cả tác giả lẫn độc giả hiện đang được nhiều người áp dụng, ví như Radka Denemarková và Bellová trong tiểu thuyết The Lake Mona.

Cách một tác giả nữ kể chuyện có thể nhận ra được không chỉ bởi chủ đề mà còn bởi văn phong. Một mặt, chúng ta có thể tìm thấy sự tập trung, tiết chế nhất định trong một cốt truyện tuyến tính (ví dụ, ở các tác giả Mornštajnová, Kultánová, Hana Pachtová, Iva Pekárková hoặc Tereza Boučková). Mặt khác, ta lại thấy can đảm thử nghiệm rất đáng kể. Văn học đương đại do nữ giới viết tạo dựng từ nhiều tình huống và hình ảnh liên kết với nhau với tiết nhịp vui tươi của một chuyến tàu lộng gió (Lucie Faulerová: Deathmaiden). Vào những thời điểm khác, nó được dựng lên trên một nền móng lung lay và phi lý, nơi ký ức hòa lẫn với những tưởng tượng và mơ mộng phóng túng (Jana Šrámková: Peardóttir, Jakub Katalpa: Is Soil to be Eaten?, Sylva Fischerová: Thousands of Plateaus). Nó cũng thử nghiệm cách viết thuần túy máy móc và căng thẳng thần kinh đến lạ kỳ của thì tương lai (Markéta Baňková: A Little Something, Klára Vlasáková: Cracks).

Văn học Séc đương đại do giới nữ viết có rất nhiều điều đáng kể, thực ra nó có mọi thứ trên đời: trong nước và ngoài nước, hôm nay và hôm qua, những thăng trầm thời cuộc. Nhưng quan trọng nhất là khả năng không ngừng vươn lên từ đống tro tàn và vượt qua những trở ngại của cuộc sống. Không có các nam văn nhân thì dường như văn học Séc có nhiều thành tựu hơn. Rốt cuộc, phái mạnh đã viết những câu chuyện của họ trong bao thế kỷ qua. Nếu ngày mai nam văn nhân mà biến mất thì có ai để ý không? Có ai nhớ nhung họ không?

Nguyễn Ngoan dịch

(Radim Kopáč là nhà phê bình văn học nghệ thuật người Séc)

Bản gốc của bài báo này đã được xuất bản trên nhật báo Séc Deník ngày 23/9/2020.

Chấm sao chút:

Đã có 2 người chấm, trung bình 5 sao.

Hãy là ngôi sao đầu tiên của chúng tôi <3