Thời gian đọc: 4 phút

Trước ngày tôi gặp bác Thiệp, tôi chưa từng đọc một chữ của bác. Nói vậy để thấy rằng cho đến buổi chiều tôi ngồi xuống cái ghế đối diện với bác ở quán cà phê non năm năm trước, tôi tuyền không gợn một ý vị gì về người đàn ông này.

Tôi gọi bác là người đàn ông vì tôi không cả biết bác viết văn. Người đọc có thể cười tôi ít chú tâm vào sự đọc, và quả là như vậy. Tôi bỏ văn học đương đại, chỉ hứng thú với những diễn biến đầu thế kỷ trước, từ tiếng vang mà Thế Lữ, Nam Cao, Thạch Lam, Nguyễn Công Hoan, Nguyễn Bính hay Tô Hoài vọng lại. Để biện hộ, xin trình bày rằng thực tình tôi đã có dành chút công sức để nghe những nhà văn đương thời. Nhưng quả vận xui cho phận nhìn chữ này, tôi đọc phải Me Tư Hồng. Sau sáu mươi ba trang đầu cuốn ấy, tôi tin mình không lỡ làng gì với những sự của ngót bảy chục năm qua cả.

Hôm đó là buổi chiều tháng Bảy, không khí ôm quanh chúng tôi rất oi và ôi. Cái nhớp nhớp của da người có thoi thóp thở dưới lớp áo, tôi hẵng còn mường tượng lại được. Tóc mai bác Thiệp mướt bết lại, bác quết chúng hết sang một bên như những dòng chảy đen trên trán. Da bác ngăm và quần áo bác cũ. Nếu người bạn đi cùng không quả quyết với tôi mấy tiếng trước rằng đây là một trong những nhà văn vĩ đại nhất thế hệ này của Việt Nam, có lẽ tôi đã nghĩ bác là một lão nông lao động nào đó đạp xe ngắm nghía thủ đô.

Thứ duy nhất khiến bác nổi giữa cái đám đông là đôi mắt. Chúng sáng quắc và lắm khi khiến người ta tin rằng bản thân chúng cũng có những nghĩ ngợi riêng, như một thực thể rời khỏi con người. Cử chỉ và nét mặt bác tỏ ra kiên quyết và thống nhất với cảm xúc. Bác dậm chân đôi lần, cười lớn cũng có. Những dịp rãnh sâu giữa hai mắt hiện lên là khi bác kể về quá khứ của gia đình bác, về cha bác và về lần công an ập đến vơ hết những thứ bằng giấy ở nhà bác đi. Bác thẳng thắn và không giấu giếm. Ngay cả khi thú nhận rằng bác tự kiểm duyệt mình với sáng tác, “cẩn thận hơn”, bác cũng bình thản và chân thành.

Tôi dám nói thế vì hôm ấy, tôi là người phiên dịch. Đã có những câu hỏi tôi ngầm nghĩ rằng chắc dịch chưa xong bác đã đùng đùng đứng dậy bỏ đi rồi. Trông bác cũ như một người thủ cựu (tôi đã nói rằng tôi không biết gì về bác chưa nhỉ?), nên tôi sẽ hiểu được sự e dè hoặc cảm thấy xúc phạm tư tưởng ấy nếu xảy đến. Nhưng bác vẫn trả lời chúng tất, nói rạch ròi những lời mà tôi phải trộm nhìn quanh xem có đôi tai nào khác trong quán cũng đang dỏng lên. Chúng không hề bậy, và bác không lên giọng một lần nào. Chúng trực diện, được diễn tả bằng những ngôn ngữ và phép so sánh lồ lộ.  Bác ví Việt Nam khi mở cửa giống như một con thú bị nhốt trong lồng quá lâu, nó vừa kiêu ngạo, vừa ngu xuẩn. Thế nên bác tin rằng kiểm duyệt mức độ nào đó giúp cho cú xổ lồng ấy bớt loạng choạng.

Cuộc đời, biến cố của bác ra sao, một click Google tìm kiếm là bạn có thể nắm được. Quãng sáng tác của bác cũng bị ngắt bởi những lần ghìm cương. Tôi vẫn nhớ mình đã ngạc nhiên khi nghe người đàn ông phút trước còn kể nhà mình bị ập đến, lục lọi ra sao, đưa ra lý giải biện minh cho sự ấy. Tôi mường tượng một người cầm bút vội vã nhìn quanh cầu cứu khi thấy bản thân bỗng bị bao vây, dồn ép, chỉ để thấy mình đang đứng ở góc tường rồi.

Cuộc gặp ấy kết thúc bằng một vòng dạo Hồ Gươm. Nhưng đi được một mảnh đường hồ, bác bỗng nhắc sang đường, bác cho xem cái này. Nơi chúng tôi được dẫn đến là một khách sạn hạng sang tên Apricot, nằm chếch với hướng đối diện Bưu điện. Từ bầu không khí nóng đặc như thạch, ba người quần áo ướp mồ hôi chúng tôi choáng ngợp khi đặt chân vào cái hộp điều hoà là sảnh khách sạn. Bác Thiệp trước ấy đã vui vẻ bàn giao chiếc xe đạp bác dắt bộ cho một nhân viên bên ngoài, và bắt tay chào hỏi một người mặc comple tự xưng là chủ khách sạn, đứng sẵn trước cửa như chờ bác. Tôi không hình dung lại được chi tiết về không gian ấy. Chỉ nhớ đến đèn sáng vàng mềm mềm thiu thiu, vài ba thứ lấp lánh, và cơn đau đầu boong boong vì cả chiều tôi xoay như chong chóng giữa hai con người đầy bồ chữ nghĩa. Bác Thiệp cuối cùng chỉ cho chúng tôi đích đến của cuộc dạo chơi lạc lõng: những chiếc đĩa bác vẽ, được khách sạn trưng trang trọng. Bác có lúc đã sống dựa vào chúng. Có những người mua sẵn sàng trả giá không ít.

Cho đến tận bây giờ, tôi vẫn chưa đọc Nguyễn Huy Thiệp. Tướng về hưu nằm im trong cái danh sách BooksnMovies tôi lưu trong Note, chưa biết đến bao giờ sẽ được tick. Đến ngày bác mất, nhìn thấy cơn rúng động mà cái tin ấy mang lại, tôi đoán được rằng lời giới thiệu “một trong những nhà văn vĩ đại nhất thế hệ này của Việt Nam” bạn tôi nói ngày xưa không là nói quá. Vài ngày sau, khi Facebook feed hiện những lời về sự “nhược tiểu”, “viển vông”, “hoang tưởng” của Nguyễn Huy Thiệp – người ta viện ra mấy email cũ, tôi bới ký ức về buổi chiều hè năm nọ.  Tôi vẫn không nghĩ đến người tôi gặp như một nhà văn, tôi chỉ nhìn thấy đó là một con người với nhiều nghĩ ngợi.

Trí nhớ không ủng hộ tôi nhiều. Hậu vị cuộc tiếp xúc ngắn ngủi ấy còn lại sau nửa thập kỷ có lẽ chỉ có hai. Một là cái cách bác trò chuyện với người bạn nước ngoài của tôi về văn học Việt Nam thời bác và về tác phẩm của chính bác, nó đủng đỉnh nhưng thẳng thừng và ngang hàng. Sự tồn tại của hai thứ ấy, như cái cách bác bàn luận, độc đáo và có chỗ đứng riêng. Lạ lẫm với thế giới, nhưng không quỵ luỵ. Tôi nói với bạn tôi rằng người ta dễ dịch suy nghĩ của bác là kiêu ngạo, vì người đàn ông đó rất táo bạo khi đưa ra quan điểm. Dựa vào những trải nghiệm bác kể, tôi có thể thấy gốc rễ của sự táo bạo ấy. Và cuối cùng, tôi không nhớ chính xác màu áo bác Thiệp mặc hôm đó, nhưng tôi nhớ mắt bác nheo lại cười vui vẻ, vẫy tay, và leo lên xe đạp “về nhà ăn cơm” với “bà ấy”. Trời đã hết ngày, đèn đường chưa bật. Nhà văn quay xe, đi ngược chiều, chìm vào cái bóng tối xâm xẩm, oi bức.

3-2021

Người phiên dịch

(Ảnh của Văn nghệ công an: ” ‘Tướng về hưu’ chuyển sang làm ‘gốm-thơ’ “)

Chấm sao chút:

Đã có 10 người chấm, trung bình 4.6 sao.

Hãy là ngôi sao đầu tiên của chúng tôi <3