Mở mắt nhìn Iowa: giải ám hiệu các truyền thuyết từ thiên đường văn chương đầu tiên của Nước Mỹ

Thời gian đọc: 18 phút

“Nếu bạn muốn tỏ ra hay ho trong mắt người Mỹ, đừng bắt đầu câu chuyện bằng Iowa.”

“Ở Iowa đấy hả, chả có gì sất, có khi họ còn không biết Iowa là một bang của nước Mỹ. À, cùng lắm, tụi tui sản xuất ngô.”

Cuộc nói chuyện cụt lủn của mình với các bạn người bản địa ở Iowa hồi mình còn năm nhất đại học làm mình vừa nhụt chí, vừa sượng sò theo kiểu tự ngẫm nghĩ cái sự tréo ngoe từ trên trời rơi xuống, vừa tự nhiên cảm thấy có uổng không số tiền ba má cất công dành dụm cho mình đi học ở trời Tây cho bằng bạn bằng bè, lại khốn cùng làm sao đứa con gái duy nhất ấy không học ngành gì có thể định đoán được chắc chắn đồng lương cho tương lai, lại theo đuổi tận tâm, tận lực, và tận hiến cái chuyên mục văn học so sánh rồi dịch thuật phù phiếm, nay lại chọn học ở cái bang mà người thuần Việt chắc chắn là không biết, mà người Mỹ đôi khi cũng phập phù làm ngơ. Đôi khi nhìn lại nửa chặng đường đại học như một cột mốc không có gì lấy làm lớn lao và hứng khởi cho cả nhà, mình vẫn thấy còn đó nhiệt thành và tự hào vì đã lựa chọn (chưa biết đúng hay sai) hạ cánh xuống thành phố Iowa – thành phố đầu tiên được UNESCO công nhận là Thành Phố Văn Chương của nước Mỹ (UNESCO City of Literature). Nghe xịn xò là thế, nhưng mà đúng thật, mình cũng không khỏi bàng hoàng khi bước ra khỏi sân bay Cedar Rapids khoảng 12 giờ tối chỉ thấy bản thân đối mặt với một sự tuyệt vọng khôn cùng, một đứa sinh ra và lớn lên ở Sài Gòn tấp nập phù hoa, khi xưa còn được âu yếm phong tặng cái nghệ danh hòn ngọc viễn Đông, sao lại đích thân gieo mình ở giữa bạt ngàn các hecta toàn ngô và ngô không thế này? (Năm 2016, lượng ngô sản xuất ở bang Iowa đi đầu cả nước Mỹ).

*Disclaimer: bài viết mang tính thiên vị và hơi hướng quảng cáo*

Truyền thuyết 1: Ký sự về tính nhị nguyên trong văn chương: đâu là phân định cho học thuật kinh viện và viết lách sáng tạo?

Trước khi khăn gói sang thành phố văn chương đầu tiên của nước Mỹ, mình cứ ngỡ đó chỉ là ảo tưởng của một cô gái đem lòng thương văn chương đến xót xa xương tuỷ. Nhưng thật sự, cho đến lúc mở những khung cửa sổ đầu tiên tại kí túc xá của trường Đại Học Iowa, mình mới biết đó là điều hiển nhiên nhất trần đời, hiển nhiên như cái cách Iowa tồn tại với danh nghĩa là cộng đồng đề cao các giá trị văn chương và nghệ thuật sáng tạo đầu tiên của Mỹ. Iowa là thành phố thứ 3 của thế giới, sau Edinburgh (Scotland) và Melbourne (Úc), và cũng là thành phố đầu tiên (tiếc thay không còn là duy nhất vì sau này có cả Seattle) của nước Mỹ được UNESCO công nhận Thành Phố Văn Chương. Hiệu chuẩn của UNESCO để phong tặng cái danh chức “thành phố văn chương,” cũng là một nhánh của Mạng Lưới Các Thành Phố Nghệ Thuật (Creative Cities Network) trên toàn cầu, đều dựa trên những phương diện và tiêu chí cơ bản như: số lượng, chất lượng, và sự đa dạng hệ thống xuất bản trong thành phố (quantity, quality and diversity); trình độ giáo dục về văn chương trong và ngoài nước của các cơ sở học thuật; các tác phẩm về nghệ thuật liên quan đến văn chương đóng vai trò quan trọng trong sự cấu thành nên nhịp sống xã hội; thường xuyên tổ chức các sự kiện, họp mặt, trò chuyện về văn, thơ, nghệ thuật điện ảnh; số lượng và chất lượng nhà sách, nhà xuất bản, các nhà hoạt động văn hoá văn nghệ trong thành phố; các hoạt động tham gia và đóng góp vào việc đa dạng hoá văn học dịch và văn học nước ngoài; đồng thời quảng bá và khuyến khích các loại hình văn chương cần thiết để nới rộng và thiết lập mạng lưới văn chương với các thành phố khác trên toàn cầu. Năm 2008, thành phố Iowa được xướng danh thành phố văn chương của UNESCO, từ đó nghiễm nhiên giữ lấy vị trí thành phố văn chương đầu tiên của nước Mỹ.

Mặc dù đa số dân bản địa ở bang Iowa không hình dung cặn kẽ được bức tranh nghệ thuật văn chương mà Iowa phủ lên mình, đa số những người ở đây vẫn biết rằng Iowa Writer’s Workshop – chương trình thạc sĩ đào tạo chuyên ngành viết sáng tạo (creative writing) của Đại Học Iowa (The University of Iowa) – là một nam châm ma lực hấp dẫn hầu hết tất cả những người viết và người văn trên toàn thế giới. Danh tiếng của cái tên Iowa Writer’s Workshop được in kính cẩn trên bộ hồ sơ trong cái nghề làm chữ của một học giả không chỉ nằm ở việc Dey House Writer’s Workshop (nhà viết văn/trụ sở chính của The Workshop) được ưu ái nằm ở phía đối diện với toà nhà hiệu trưởng của trường Đại Học Iowa (Office of the President), không chỉ dựa trên cái tỉ lệ chọi khó nhằn 1:38 (từ năm 2013-2017, The Workshop nhận được 5061 bản thảo từ các người viết văn trên toàn cầu và chỉ nhận 135 trong số đó, vị chi là 2.7% số người nộp đơn. Để dễ so sánh, Đại Học Harvard bậc cử nhân năm 2018 xác lập số phần trăm đơn nhận là 4.9% trong tổng số đơn nộp, thấp kỉ lục trong lịch sử thành lập trường. Vậy The Workshop khó tính hơn gấp 2 lần hội đồng tuyển sinh ở năm nhận thấp kỉ lục của Harvard) đến cái mức mà Inside Higher Ed giễu nhại đó là một “sự từ chối xa xỉ” (elite rejection. Hay thậm chí, cái trứ danh đó (hi vọng sẽ là thanh danh) cũng không quá hẳn dựa vào cái cớ của việc “chương trình viết sáng tạo đầu tiên của nước Mỹ” (thành lập vào năm 1936). Nói như Lan Samantha Chang, chủ nhiệm của The Workshop, trong một video tài liệu về Iowa – City of Literature (2012) thì: “Những nhà văn giỏi nhất nước Mỹ, họ quy tụ về đây, và họ lấy làm ngạc nhiên, vì họ biết rằng họ không phải là nhà văn duy nhất có kĩ năng viết đỉnh nhất. Người người nhà nhà từ khắp thế giới đến với The Workshop không phải là để nghe những lời đường mật rót vào tai, rằng tác phẩm của họ toàn bích ra sao hay suy tưởng ra sao, nhưng chính vì cái ý thức cầu tiến bộ, họ muốn nghe nhận xét, muốn nghe phê bình làm sao để phát triển cái bản thảo rời rạc của họ ngay lúc đó.”

1
Hội nghị bàn tròn của The Iowa Writer’s Workshop. Ảnh: Philosophy

Cũng chính vì vậy, cái hay của Iowa Writer’s Workshop là nằm trong hình thức đối thoại và trò chuyện về văn chương, ở đây dấy lên những đả kích và bất đồng mà người ta thường chỉ trích trong việc đào tạo văn bằng, rằng viết lách là thứ cố hữu trường thiên của tự nhiên, hay hay dở là do người viết, không dạy được và không đào tạo được (và đôi khi nhắc đến vấn đề này người ta lại bình về trường hợp của Trần Đăng Khoa và công cuộc xếp lớp khéo léo liền kề bên nhau các cụm từ gàn dở như kiểu “thui chột tài năng thơ ca của đất nước” sau khi “bị” gửi vào trường Viết Văn Nguyễn Du, như thể việc mài giũa văn chương trở thành định tính tiêu cực cho một nỗi tiếc nuối quá vãng, một quá khứ vàng son của “thần đồng” hay “thiên bẩm” tự nhiên, một cách sến sẩm không cần thiết). Cách thể của The Workshop nhấn mạnh vào việc sáng tạo văn chương như một hoạt động trải nghiệm và đối thoại tập thể. Theo Loren Glass, giáo sư ngành Văn học Anh tại Đại Học Iowa, chia sẻ về việc tại sao nó lại nhấn mạnh về đào tạo viết lách như một dạng workshop, đối nghịch với tiêu chí kinh viện và hàn lâm của Khoa Văn học Anh (Department of English) của trường lúc bấy giờ: “Cái danh từ Workshop chính là biểu thị của một sự định hướng: The Workshop ra đời với ý nghĩa chỉ về cái cơ học của viết sáng tạo (craft), cái luận lý ở đây là nó được dùng để chứng minh cho những nhà điều hành giáo dục của Đại Học Iowa lúc đó thấy được rằng chúng ta hoàn toàn có khả năng dạy viết lách.”

Để hiểu được tại sao Iowa Writer’s Workshop lại muốn tách mình ra khỏi Khoa Văn học Anh để thành lập một đế chế riêng biệt, phải hiểu được những từ trường và sự chuyển mình khác nhau của giới học thuật văn nghệ lúc đó. Năm 1861, Cộng Đồng Văn Chương Zetagathian (Zetagathian Literary Society) được thành lập với mục đích bàn tròn về nghệ thuật viết lách và chia sẻ các tác phẩm cho nhau, cho dễ hình dung, cũng có thể so sánh như là một dạng tân hình thức của Tao Đàn Nhị Thập Bát Tú của vua Lê Thánh Tông hay Hội Văn Đàn của vua Tự Đức. Các cộng đồng văn chương thời điểm đó không phải là một phát kiến quá xa lạ gì đối với những trường đại học thiên cổ được thành lập trước cả khi nước Mỹ được gọi tên chính nó. Tiêu biểu như Harvard hay Yale ở bờ Đông của Hoa Kỳ đã hiện thực hoá các mô hình đối thoại văn chương như thế từ rất lâu. Nhưng bù lại, Zetagathian được triển khai theo một hình thức rất khác là do Đại Học Iowa là trường học công lập đầu tiên chấp thuận nam nữ đồng giáo (coeducation), nghĩa là mục tiêu hàn lâm học thuật không còn là đặc quyền duy nhất của nam giới, vì thế các cộng đồng văn chương ở Iowa đã sớm nhận ra những minh triết trong chủ nghĩa quân bình (egalitarianism) mà hoà hợp cả hai giới trạng cho một mục đích cao cả hơn là học vấn. Từ Zetagathian, Iowa chứng kiến được những mạch máu ngầm của địa hạt văn chương sục sôi trên bầu trời Trung Tây Mỹ (Midwestern), rồi tiếp tục sản xuất những cộng đồng sáng tạo văn nghệ, như Tabard Club (1915) hay Althelney Poetry Club (1915), thậm chí là được khuyến khích bởi nhiều giảng viên và một vài số đó lúc bấy giờ còn có sự tham gia của nhiều giáo sư và học giả nổi tiếng được đào tạo từ những trường đại học danh hoa như Harvard, nhưng đa phần họ vẫn giữ khư khư cái bản ngã và chất văn chương của miền quê Trung Tây Hoa Kỳ, tiêu biểu là Edwin Piper, Clark Ansley, hay Benjamin Shambaugh và John T. Frederick. Từ đó, ý nghĩa về việc chia sẻ văn chương dưới loại hình câu lạc bộ hay workshop bắt đầu nhem nhóm và phát triển vĩ đại, nhờ công của những người khai khẩn các lý thuyết về tính chất khu vực (regionalism) của miền Trung Tây nước Mỹ, như Shambaugh và Frederick, những người mà theo như nhà sử học Mary Benett miêu tả là “còn hứng thú với các mê lộ của những câu chuyện chưa kể, về sự giãi bày chân thật của bản ngã quê hương, và những điều bình thường họ có thể thấy.” Văn học địa phương (regionalist writing) ở Iowa mở ra một kỉ nguyên mới cho trung tâm văn nghệ (literary hub), rộng đường cho những tiến bộ không ngừng và dẫn đầu về ngành viết sáng tạo của nước Mỹ.

Năm 1922, Đại Học Iowa trở thành đại học khai phóng đầu tiên công nhận các chuyên ngành về sáng tạo như Âm Nhạc (Music), Mỹ Thuật Mô Hình và Tạo Hình (Graphic and Plastic Arts), Kịch Nghệ (Dramatic Arts), và Viết Sáng Tạo (Creative Writing) cho bằng cao học thạc sĩ (Master of Fine Arts). Sức sống mãnh liệt và sức lan toả dữ dội của nghệ thuật sáng tạo từ đấy nở rộ xanh ngát như cây cổ thụ vĩ đại với những tầng lá xanh che rợp bầu trời, toả bóng mát cho những đại tự sự trong văn chương/văn nghệ toàn cầu, tiêu biểu như kịch gia E.C Mabie, hay Tennessee Williams và cả “thơ gia” như Wallace Stegner hay Paul Engle. Mặc dù các bậc cách về sáng tạo được nâng tầm hơn so với trước kia, Đại Học Iowa vẫn cơ hồ giữ lấy một thế nhị nguyên cố hữu mà phần thắng thế của tầng lớp kinh viện thượng lưu của phân khoa Khoa Văn Học Anh, nơi nghiên cứu văn chương theo thế phê bình học thuật hàn lâm thuần tuý. Frederick cũng vì muốn trân trọng nghệ thuật sáng tạo sao cho ngang bằng với giới kinh viện văn chương mà miệt mài viết tâm thư cho hiệu trưởng trường về sự giữ gìn các giá trị sáng tạo trong tâm thức văn chương tập thể của vùng Trung Tây Mỹ. Ông cho rằng nếu cứ tiếp tục và chỉ tiếp tục cấp kinh phí và chú trọng quá chuyên sâu vào các nghiên cứu ngôn từ học (philological investigation) của Khoa Văn Học Anh thì những nỗ lực và nội lực sáng tạo của địa phương được thiết lập bởi những người điều hành như ông, hay Piper và Mott, cũng sẽ chỉ như một hạt bụi gieo mình vào đáy hư vô mà thôi. Cũng thật may, bài văn tán tụng công sức sáng tạo ấy được đông đảo quần chúng ngân dài như một nốt vĩ thanh, từ đó kết thúc quá trình chiếm hữu độc tôn của giới phê bình thượng lưu, để cho các nghệ thuật sáng tạo được tự do phát triển. Norman Foester cũng gật đầu đồng tình với chia sẻ của Frederick, rằng phê bình học và viết sáng tạo nên có sự liên hợp nhất định và chúng ta cần uỷ thác một thứ merit học thuật công bằng cho những sản phẩm của văn nghệ và sáng tạo. Nghe đến đây, người làm nghệ thuật lại không khỏi nghĩ đến sự gặp gỡ văn hoá giữa Đông-Tây và sự giao thoa hình quan niệm kim-cổ. Ở Phương Đông khi xưa, cái “nghề viết” thì được gọi đúng hơn là cái “nghiệp viết,” còn văn sĩ là cái giống xướng ca vô loài, rằng Truyện Kiều là cái thứ phế phẩm hạng ba chỉ nên đọc trong lúc tếu đùa nhàn nhã, thì ở phương Tây cũng dấy lên mối quan hệ bất mãn giữa những sáng tạo gọi tên Bohemian vừa phóng túng mà lại vừa hạ giá (phải chi cũng có giá để mà hạ), vừa “ô uế” mà lại vừa “hư danh” (chữ dùng – nguyên xi– của Poet Laureate khi nói về cách xã hội định đoạt giá trị của văn chương và viết lách ở Iowa). Văn chương không bao giờ là cái thứ làm tiền, hay làm ra tiền, mà kể cả thì lại bị xếp vào hàng cuối của bậc ô uế phế phẩm, thì chẳng phải con giun xéo lắm cùng quằn mà phải than trời là bất công quá hay sao?

2
Định nghĩa the Writer’s Workshop trong ký sự City of Literature – 2012

Chính vì sự thương thân trách phận và nỗi mặc cảm “đoạn bồng nhất phiến tây phong cấp” của giống loài thi sĩ trước tình thế như cây con bị bứng gốc trong luồng gió chỉ trích, mặc nhiên ở Iowa dấy lên một làn sóng khởi công nổi trận lôi đình, nhất quyết đòi hoàn nguyên vị trí xứng đáng của văn học (dù trước đây vị trí ấy chưa từng có). Các cộng đồng văn chương ở Iowa xáo xào sôi nổi hòng mong muốn khẳng định vị thế của nghệ thuật sáng tạo trong môi trường kinh viện hàn lâm. Họ mời đủ năm lần bảy lượt những nhà sáng tạo nổi tiếng đến Iowa thỉnh giảng, từ những người tuyến đầu của làn sóng văn chương địa phương như Thomas Benton cho đến người tiên phong Phục Hưng Harlem như Langston Hughes, tất cả chỉ để khẳng định thứ bậc đúng nghĩa và đúng chuẩn cho các hoạt động văn nghệ. Dưới sức ép của dư luận, trường Đại Học Iowa buộc phải công nhận và chính thức hoá chương trình viết sáng tạo vào năm 1936. Nghiễm nhiên vài năm 1939, The Workshop có người chủ trì đầu tiên, Wilbur Schramm, sau này trao lại quyền điều hành cho Paul Engle – người chính thức đặt nền móng cho The Iowa Writer’s Workshop. Paul Engle, lại dĩ nhiên, là người đến từ Trung Tây Hoa Kỳ, chính cái chất địa phương đó lại khiến ông giữ vững The Workshop như một nét tiêu biểu văn hoá cho cái “middleness” (chữ dùng của Loren Glass). Cũng như những đồng hương thời đó, ông tiếp thu văn hoá giáo dục của miền Đông nước Mỹ và quay về vùng Trung Tây để sử dụng vốn liếng học thuật đó cho văn chương quê nhà. Khi Engle bắt đầu chức trách chủ trì của mình ở The Workshop, ông đã tận lực cống hiến cho The Workshop dưới dạng một chương trình tự chủ tài chính với các nguồn vốn của doanh nghiệp địa phương. Công sức của Engle phải kể đến tài ngoại giao văn hoa trong mạng lưới văn học của mình, khi ông thuyết phục thành công các tên tuổi ngút trời, những phù tiêu của văn chương đương đại Mỹ, không kể đến Robert Frost, Dylan Thomas, và Robert Lowell đến thỉnh giảng tại The Workshop. Từ đó rồi cũng dần dần xuất hiện những đại tự sự của văn chương Mỹ, phải kể đến Flannery O’ Connor, Micheal Cunningham, rồi Robert Warrent hay John Berryman, tất cả dường như đều là cựu sinh viên hoặc giảng viên của The Writer’s Workshop. Cứ dần dần như thế, The Workshop thu thập toàn bộ những giải thưởng văn chương danh giá của nước Mỹ từ 17 giải Pulitzer cho đến hàng loạt các U.S. Poets Laureate, National Book Award, rồi cả MacArthur Fellowship.

Nhưng đồng thời, hẳn là người tự hào mang cái danh “entrepreneur” về mảng học thuật cũng phải trả một cái giá khá đắt cho chính lợi ngơi ca đó. Trong thời kì điều hành của Paul Engle, tất cả những khó khăn cứ chất chồng như núi, tất cả đều xuất phát từ điều gièm pha của Khoa Văn Học Anh, nơi bộ máy quan liêu giáo điều và trịch thượng vẫn còn thịnh hành và hoàn toàn khoả lấp chỗ chứa cho các năng lượng khởi sự những điều mới. Thậm chí có một cuộc họp mặt (không đáng có) của Khoa Văn Học Anh tranh cãi trên việc mối phân tranh riêng rẽ giữa The Workshop và chính khoa phê bình đó. Đỉnh điểm là vào năm 1965, Engle đứt ruột dứt khỏi đứa con đầu lòng mình vun đắp và nuôi dưỡng bấy lâu, trao quyền điều hành The Workshop lại cho Khoa Văn Học Anh của trường Đại Học Iowa để vẫn tiếp tục viết những câu chuyện văn chương vượt ngoài hạn định và rào cản.

Truyền thuyết 2: Iowa – The Melting Pot của phê bình văn chương và nghệ thuật toàn cầu: “Làm gì khi không vào được Iowa Writer’s Workshop?”

Không giống với các nhà địa phương lúc xưa, Paul Engle không chỉ nhìn thấy tiềm năng của thành phố Iowa như một trung tâm văn hoá của miền Trung Tây nước Mỹ mà còn có thể là chấn tâm cho văn chương toàn cầu. Năm 1965, ông có bài phát biểu về việc khoảng cách địa lý và ranh giới ngôn ngữ không thể ngăn cản thơ ca – cái mà ông gọi là “ngôn ngữ của con tim” – cất lên tiếng nói và đem về những giá trị văn hoá riêng cho mình. Dù có cả trăm cả ngàn ngôn ngữ khác nhau cùng tồn tại, ngôn ngữ dành riêng cho thơ ca vốn dĩ chỉ nên có một. Sau khi giã từ cuộc hành trình dày công sức của mình tại The Workshop, ông thành lập The International Writing Program (IWP) cho Đại Học Iowa vào năm 1967 theo sự hướng dẫn và giúp đỡ của vợ ông, Hualing Nieh, một nhà văn Trung Quốc tốt nghiệp tại The Workshop. IWP từ đó tạo cơ hội cho tất cả những người viết quốc tế đến Iowa để trải nghiệm mô hình viết văn theo kiểu workshop và đắm chìm trong văn hoá của nước Mỹ. Không phải vì các yếu tố chính trị,  kinh tế, hay cũng không phải vì lịch đại của thành phố mấy trăm tuổi, chính cái gốc của sáng tạo, theo Paul Engle, đã đem hàng trăm hàng ngàn những nhà văn tài hoa từ khắp thế giới đến một vùng đất nhỏ bé, trọng về nông nghiệp của ngô lúa như Iowa. Sau này nỗ lực của ông và Hualing cũng được công nhận trong đợt đề cử giải Nobel Hoà Bình. Ông không coi những người viết lách là học sinh hay là du khách, mà đơn giản là người hoạt động nghệ thuật ngôn từ, người say đắm với chữ, tận hiến với chữ, người “phu chữ” (chữ dùng của Lê Đạt).

Nhờ IWP, thành phố Iowa thật sự như một melting pot của đa văn hoá, đa ngôn ngữ, đa chủng tộc, đa bản diện, đa màu bậc nhất nước Mỹ. IWP vì thế mà cũng nổi danh không thua gì The Workshop; Shambaugh House (nhà viết văn/ trụ sở chính của IWP) cũng không kém phần ưu ái mà được nằm đối diện The Workshop, cùng một mặt với văn phòng của hiệu trưởng. Tính riêng Việt Nam đã có 10 nhà văn, nhà thơ, nhà phê bình, nhà giáo dục học được nhận vào IWP, trong đó phải kể đến những nhân vật nổi tiếng như Phan Thị Vàng Anh, Lý Lan, Võ Thị Hảo. IWP có những khoá học rất đặc biệt cho bậc cử nhân, điển hình là lớp Văn Học Quốc Tế Ngày Nay (International Literature Today), dạy về các lý thuyết văn học quốc tế (International Literature) khi so sánh với diễn ngôn văn chương toàn cầu (World Literature) của David Damrosch, đồng thời triển khai theo mô hình đặc biệt và hết sức ấn tượng: lớp đó có tận… 35 giáo sư, tất cả đều là những nhà văn, nhà thơ, nhà viết kịch, nhà phê bình, hay hoạt động nghệ thuật liên quan đến chữ nghĩa và sáng tạo cùng giảng dạy. Mỗi buổi học sẽ được chủ trì bởi một người khác nhau, những vấn đề cơ bản trong các buổi thảo luận đa phần xoay quanh tự do ngôn luận trong văn chương, viết văn trong mạch nguồn tha hương, dân tộc chủ nghĩa và các vấn đề về bản diện văn hoá cũng như bản diện nhân dạng. Writer’s Residency là một dạng hỗ trợ cho những người làm nghệ thuật quốc tế đến IWP trong vòng 4-5 tháng để mở rộng mạng lưới văn chương và xuất bản (một điểm cộng là tất cả các chi phí đều được chi trả nếu được chọn, cộng thêm cơ hội xuất bản sách kinh khủng khiếp ở Mỹ). Học sinh bậc cử nhân cũng sẽ viết phản luận và các đánh giá cá nhân về những vấn đề được đề cập, thông qua đó đối chiếu với các tôn chỉ và lý thuyết tiếp nhận văn chương của người cầm bút. Sau này, vì chạy một blog cá nhân mà mình đăng tải hết tất cả các phần của literary journal (kí sự văn chương) theo dạng chuyên mục về các cuộc gặp gỡ với 35 nhà văn từ 35 nước khác nhau trong cùng một mét vuông diện tích của lớp học. Nhìn lại thì sẽ thấy tiêu đề của các chuyên mục toàn là những cái tên rất kiêu (mà chắc rằng mình chỉ hiểu 1/10 những điều mình từng nói), giả dụ như Santiago Loza và sự sóng tầng của hệ hình nhị nguyên, bình về chuyện Loza làm nhà thơ và làm phi nhà thơ, hay Madara Gruntmane – Nhà thơ và bản thể đồng nhất cũng xoay quanh việc Gruntmane nhận ra chính mình là một sự tương hợp với cái tôi nhà thơ, rồi kể cả Kei Miller và Điều quan trọng nhất là… – Nghĩ về văn chương Phi Châu dưới góc nhìn của “phỉ nộ” và “báng bổ” nhắm vào chuyện Miller trả lời câu hỏi khó nhằn và duyên dáng của độc giả: “Anh nghĩ như thế nào về việc một người sở hữu tài năng xuất chúng như anh lại đến từ một đất nước như Jamaica?” Nghĩ lại mới thấy chính bản thân mình đang múa rìu qua mắt thợ, khi tự mình đưa chính mình vào tròng, đem cái kiến thức văn chương hạn hẹp của bản thân mà nộp bài cho cô Nataša Ďurovičová và thầy Christopher Merrill, nhà văn của các nhà văn, những người chủ nhiệm IWP trong nhiều năm liền.

Ở thành phố Iowa, vì thế, là thiên đường của văn chương, vì xoay quanh đó những cuộc đụng độ rất hoang đường giữa một nhân thường/thường nhân như mình đi tìm mình trên tấm bản đồ văn học rộng lớn với các học giả tiếng tăm phóng xa hơn cả dáng vẻ và tầm vóc của họ. Lâu lâu bạn ra ngoài đường mua đồ ăn trưa thì sẽ đụng trúng Viet Thanh Nguyen – nhà văn gốc Việt đầu tiên được Pulitzer văn chương cho phần Fiction – đang ghé chơi, hay va phải Kei Miller – nhà thơ người Jamaica được trao tặng giải Forward danh giá – đang xếp hàng chung cửa tiệm, hay một người lạ vô cùng ngẫu nhiên nào đó ngồi kế bạn trong mấy buổi talkshow văn chương trò chuyện vui vẻ với bạn và bạn cười ha hả vào mặt người ta thì ngày mai biết người đó là Rebecca Makkai, diễn giả đang quảng bá quyển sách mới Những Tín Đồ Vĩ Đại (The Great Believers) của mình vòng quanh các bang lân cận của nước Mỹ rộng lớn. Thậm chí như một cuộc gặp gỡ của nhà văn người Mauritus Farhad Khoyratty kể về trải nghiệm thuê xe đi đến thành phố Iowa, lái xe sau khi biết địa điểm cần đến liền tự khắc hỏi: “Anh cũng là nhà văn luôn à?” Đúng như Paul Engle đã nói, số lượng sách lưu trữ ở Iowa nhiều hơn gấp 2 lần số dân Iowa, và số lượng nhà văn, nhà thơ, nhà viết kịch, nhà phê bình ở Iowa nhiều hơn bình quân đầu… nhà văn ở bất kì đâu trên thế giới.

3
Writer in Residency (incomplete) năm 2018 của IWP.
Ảnh: Naomi Hofferber và Madison Lotenschtein của The Daily Iowan

Iowa Writer’s Workshop và IWP đúng là điểm thu hút những tâm hồn tài phiệt lỡ sao vào cuộc du ngoạn văn chương, nhưng cũng không phải khơi khơi mà Đại Học Iowa dù có đến 500 ngành học khác nhau, với nhiều phân tầng và rẽ nhánh từ dược học cho đến khoa học máy tính, lại từ hào vỗ ngực xưng tên The Writing University (Trường Đại Học Viết) của nước Mỹ. Đại Học Iowa có chuyên ngành viết sáng tạo trải khắp từ các chương trình từ chính thống đến phi chính thống, ngắn hạn đến dài hơi, cử nhân đến cao học, chập chững đến lão làng, mùa hè mùa đông mùa xuân mùa thu tứ phương hội tụ đều có những chương trình viết dành riêng cho nó. The Nonfiction Writing Program (Chương trình Viết Phi Hư Cấu), Iowa Playwright Workshop (Workshop Viết Kịch Iowa), Translation Workshop (Workshop Dịch Thuật), Screen Writing Arts (Nghệ Thuật Biên Kịch), University of Iowa Center for the Book (Nghệ Thuật Làm Sách), Publishing track (Nghệ Thuật Xuất Bản), Iowa Youth Project (Chương trình viết lách dành cho học sinh từ 6-18 tuổi), Iowa Summer Festival (Chương trình Viết mùa Hè), Irish Writing Program (Chương Tình Viết Ireland), Spanish Writing Program (Chương Trình viết Tây Ban Nha), và còn hằng hà sa số các cơ hội xuất bản cho bậc cử nhân và cao học và hoạt động nghệ thuật một cách nghiêm túc.

Truyền thuyết 3: Viết Văn không đơn thuần là Tâm Linh

Ở Iowa, nghệ thuật của văn chương còn là nghệ thuật của hình khối, của sự biểu hiện đa chiều trong nguyên lý sáng tạo. Iowa Typography Laboratory được vận hành bởi Wilbur Scharam dưới môi trường của phòng thí nghiệm dành riêng cho việc mô tả và sắp xếp từ ngữ trong nghệ thuật in ấn, ra đời năm 1945. University of Iowa Center for the Book là một trung tâm dạy về các kĩ thuật làm sách và in ấn, nối tiếp truyền thống của Iowa Typograohy Laboratory, sử dụng hoàn toàn chất liệu thủ công và quá trình thủ công, được ép dán một cách tỉ mỉ từ từng đường kim sợi chỉ và hoàn toàn bằng sức người, đặt nền móng cho cho công việc in ấn những điều mà 90% nhà văn lấy làm tâm linh. Trong kỷ nguyên công nghệ, nơi mà những nhà xuất bản công nghiệp có thể sản xuất ra ít nhất 1000 cuốn sách trong một giờ đồng hồ, các giá trị thủ công mỹ nghệ và sự cắt ghép chỉn chu từ những chất liệu hoàn toàn handmade đều thuộc về hệ ý thức tầm nguyên của vùng Trung Tây Hoa Kỳ – đem những tinh hoa làm sách của hàng trăm năm trở về đúng những nguyên lý ban đầu của nó.

Ở Iowa, literary walk (con đường văn chương) là con đường chính dẫn đến điện Pentacrest (hệ thống toà nhà 5 trụ của trường), khảm hoài vô tận là những “dấu chân” và chiến tích của những người cống hiến cho xứ sở văn chương ở Iowa. Vô vàn bài thơ khắc đầy trên cái đại lộ phù hoa cùng những ấn phong kể về chiến tích của 49 nhà văn có sợi dây liên hệ đặc biệt đối với thành phố văn chương này. Ngoài ra, những bức tường được vẽ graffiti từ các câu thơ, dòng xe buýt quảng cáo cho một tác phẩm văn học nào đó, những trụ cột quảng cáo được thay bằng tên của các nhà hoạt động nghệ thuật đương đại, tất cả đều có ở Iowa, nơi nguời ta tôn thờ và phỉ báng văn nghệ, chối bỏ và trân quý văn chương, hay đối nghịch và nâng niu các giá trị nghệ thuật cùng mộ lúc. Danny Khalastchi bảo rằng chỉ cần bước trên những cung đường đó và thưởng ngoạn mối trăn trở của các bậc cao nhân là đã đủ cho chiến tích bạt ngàn của cái nghiệp viết lách này rồi. Văn chương ở Iowa không chỉ đơn thuần như một cái gì đó linh thiêng, nhưng chính vì sự hiện hữu và vật chất của các mảng kiến tạo đã đem tấm chân tình này trải rộng khắp nước Mỹ và thế giới rộng lớn.

4
Một dấu stamp trên Literary Walk trích từ 1 câu thơ của Kurt Vonnegut.
Ảnh: Literary Tourism – University of Iowa

Và lẽ dĩ nhiên, cái danh xưng Thành phố Văn Chương của UNESCO cũng không nằm ngoài những nghi hoặc, đôi khi đến từ chính những người con của thành phố đó. Marvine Bell thừa nhận “thành vố văn chương” là một cái tên vừa ám thị, vừa khoa trương lanh lảnh, suy cho cùng thì cái gì là văn chương và cái gì phi văn chương kia chứ? Dù ông mặc nhiên chấp nhận tên gọi của nó như một điều vốn dĩ, ông vẫn muốn Iowa được nhắc đến như “thành phố của những người viết” (City of Writers) hơn là thành phố văn chương. Paul Ingram, chủ nhiệm tiệm sách Prairie Lights, một địa điểm du lịch phổ biến mà đến cả Tổng Thống Obama cũng đã ghé thăm khi đến Iowa, lại cho rằng bất kì thành phố nào cũng có thể được mệnh danh là thanh phố văn chương, cái danh xưng hào nhoáng ấy chẳng qua là để cộng đồng nhận thức được những giá trị văn nghệ mà một nhóm người trong thành phố đang cố mực gìn giữ.

Ở Iowa, viết văn là một điều bình thường đến mức phi thường, là một sự chối bỏ đầy thương yêu, là truy tìm giá trị bản thể của một nhà ngôn ngữ trong suy xét của người khác, là không bao giờ viết chỉ trong tiếng vọng của núi sông và thăm thẳm quang san, mà là viết ra để chia sẻ và nhân lên cái sự cô đơn, trăn trở cố hữu của một người làm tình chữ. Văn chương, nói tóm lại, vẫn không phải thứ làm tiền và làm ra tiền, nhưng ở Iowa, người ta vẫn viết, vẫn làm việc, vẫn sống cho nghệ thuật, vì đó là thứ duy nhất làm người ta thanh thản trong sự cô đơn hoàn vũ, làm người ta sục sôi trong những điều chưa được giãi bày, hay làm người ta bất lực trong việc đối mặt với cuộc đời nhem nhuốc, lấm lem, nhưng cũng muôn màu muôn vẻ của hiện tại. Ở Iowa, người ta không nói đến văn chương như một sự thanh tẩy linh hồn, người ta nghĩ nhiều về những vẩn đục và chấn thương nội tâm, cũng như bất kì nhà văn nào, người viết nào, thành phố nào trên thế giới. Cầu thực, Iowa cũng chẳng hơn bất kì nơi nào là bao, nhưng cũng đừng quá xúc động khi một ngày nào đó, trong tiệm sách Prairie Lights nổi tiếng là điểm dừng chân của các nghệ sĩ văn chương đến và trò chuyện mỗi tối, chúng ta sẽ bắt gặp hình dáng đâu đó của John Irving hay Raymond Carver (nếu người ấy còn sống…), hay bất cứ nhà văn, nhà thơ nào chúng từng ngưỡng mộ và không thể giải được đại tự sự mà cứ đem cất sách của họ ngay ngắn trên kệ đọc của mình.

Đến bây giờ, tất cả mọi thứ mình có được khi nhìn lại 2 năm ngắn ngủi mà cũng lê thê như thể héo mòn, cũng là vì thấy giấc mơ theo đuổi nghiệp văn chương vẫn còn để lại nhiều dấu chấm hỏi to đùng cho một thời chỉ toàn nông nổi và chất vấn, nhưng phần cũng vì dự định chia sẻ về nguồn tài nguyên văn chương dồi dào ở Iowa cho những người theo đuổi sự nghiệp cầm bút ở Việt Nam. Iowa sau này, hi vọng sẽ không còn là cái tên lạ xa đối với những người văn người thơ, hay cả người phi văn người phi thơ, hay rồi cả người phi người. Nếu được chọn lại một lần nữa, chắc chắn vẫn sẽ làm liều cãi lại mong muốn của ba mẹ mà lại theo đuổi tận tâm, tận lực, và tận hiến cái chuyên mục văn học so sánh và dịch thuật ở Iowa. Còn việc Iowa có phải là thành phố văn chương thật sự hay không, sao không thử đến đây, rồi mở cửa, và ngắm?

Chấm sao chút:

Đã có 0 người chấm, trung bình 0 sao.

Hãy là ngôi sao đầu tiên của chúng tôi <3

Người góp chữ

Uyên Linh

Mầm non của đất nước, đang học tập cật lực từ các tiền bối

Bạn nghĩ sao?